Token hóa tài sản thực: Cuộc cách mạng tài chính âm thầm đã đến Việt Nam?

Một sự chuyển dịch tất yếu của hệ thống tài chính toàn cầu đang gõ cửa thị trường Việt Nam, hứa hẹn tái định hình cơ chế vận hành hàng tỷ đô-la với tốc độ của công nghệ số.

Trong những năm gần đây, một cuộc cách mạng tài chính mang tên “token hóa tài sản thực” (Real-World Asset Tokenization - RWA) đang âm thầm định hình lại hệ thống tài chính toàn cầu. Từ trái phiếu chính phủ số ở Thái Lan, Hong Kong (Trung Quốc) đến các thử nghiệm của các ngân hàng trung ương lớn, xu hướng này không còn là viễn cảnh mà đã trở thành hiện thực. Bối cảnh mới đặt ra câu hỏi cấp thiết: Liệu thị trường tài chính Việt Nam, với đặc thù phụ thuộc nhiều vào tín dụng ngân hàng và thị trường vốn còn non trẻ, đã sẵn sàng cho làn sóng này?

Token hóa tài sản thực: Bản chất, cơ hội và những hiểu lầm phổ biến

Về bản chất, token hóa tài sản thực là quá trình chuyển đổi quyền sở hữu hoặc quyền lợi đối với một tài sản vật lý (như cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản, hay thậm chí là các tác phẩm nghệ thuật) thành một token kỹ thuật số được lưu trữ và giao dịch trên một nền tảng sổ cái phân tán (DLT) như blockchain. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là công nghệ này thay đổi phương thức vận hành, chứ không làm thay đổi bản chất kinh tế hay rủi ro vốn có của tài sản. Một trái phiếu được token hóa vẫn mang đầy đủ rủi ro tín dụng của tổ chức phát hành, và giá của một cổ phiếu token hóa vẫn phản ánh kết quả kinh doanh thực tế của doanh nghiệp.

Chính vì lý do này, các tổ chức tài chính quốc tế hàng đầu như Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB) đều nhất trí về nguyên tắc then chốt: “cùng một hoạt động, cùng một rủi ro, cùng một quy định”. Điều này xác định rõ token hóa tài sản tài chính là một bước tiến hóa tự nhiên của hạ tầng thị trường, chứ không phải một “vùng xám pháp lý” cần được đối xử khác biệt.

Lợi ích của RWA được kỳ vọng rất lớn, hứa hẹn mang lại sự hiệu quả vượt trội cho thị trường: rút ngắn thời gian thanh toán - bù trừ từ vài ngày xuống chỉ còn vài phút hoặc thậm chí vài giây, giảm đáng kể chi phí trung gian, tăng tính thanh khoản thông qua việc phân mảnh sở hữu (cho phép đầu tư vào một phần tài sản có giá trị lớn), và hạ thấp ngưỡng đầu tư tối thiểu để tiếp cận nhiều nhà đầu tư hơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra một thực tế quan trọng: phần lớn các lợi ích này mới chỉ được chứng minh ở quy mô thí điểm, và việc mở rộng ra quy mô thị trường đại chúng đòi hỏi một hạ tầng pháp lý và kỹ thuật hoàn chỉnh.

Các nước đi trước đang làm gì?

Xu hướng token hóa đã vượt ra khỏi phạm vi của các công ty khởi nghiệp công nghệ để chính thức được tiếp nhận bởi các định chế tài chính và chính phủ lớn trên thế giới. Một loạt các dự án tiên phong đáng chú ý đã được triển khai thành công, cho thấy sự đa dạng trong ứng dụng:

• Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB): Năm 2023, EIB đã phát hành trái phiếu mã hóa bằng đồng Bảng Anh trên nền tảng chứng khoán kỹ thuật số HSBC Orion, đánh dấu một bước ngoặt từ khu vực công.
• Chính quyền Hong Kong (Trung Quốc): Từ năm 2023 đến 2025, Hong Kong đã liên tiếp phát hành thành công ba đợt trái phiếu xanh dưới dạng token, thể hiện rõ định hướng phát triển trung tâm tài chính số của đặc khu này.
• Khu vực tư nhân: Ngân hàng OCBC của Singapore đã phát hành trái phiếu token hóa cho các nhà đầu tư tổ chức, trong khi nhiều tổ chức khác thử nghiệm token hóa quỹ đầu tư và cả tiền gửi ngân hàng.

Đặc biệt, sự tham gia của các cơ quan quản lý càng khẳng định tính chính thống và tầm quan trọng chiến lược của xu hướng này. Bộ Tài chính Thái Lan đã phát hành trái phiếu chính phủ kỹ thuật số (G-Token), và Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cùng Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đều nhấn mạnh rằng token hóa không đơn thuần là vấn đề công nghệ, mà là bài toán đa chiều về tái cấu trúc hạ tầng thị trường và khuôn khổ chính sách.

Thị trường Việt Nam: Điểm khởi đầu nào là hợp lý?

Trước làn sóng toàn cầu, thị trường tài chính Việt Nam đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức không nhỏ. Với đặc thù nguồn cung vốn vẫn phụ thuộc lớn vào kênh tín dụng ngân hàng, trong khi thị trường vốn còn tồn tại một số hạn chế về tính thanh khoản và minh bạch, những lợi ích lý thuyết của token hóa là vô cùng hấp dẫn. Tuy nhiên, việc triển khai cần một lộ trình cực kỳ thận trọng và có tính toán.

Hiện tại, thị trường chứng khoán Việt Nam vận hành trên mô hình tập trung, niêm yết với vai trò rõ ràng của các Sở Giao dịch Chứng khoán và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC). Hệ thống này hiện vẫn đang đáp ứng tương đối tốt nhu cầu giao dịch. Do đó, việc chuyển đổi toàn bộ sang token hóa cổ phiếu ngay lập tức là không cần thiết và có thể tạo ra chi phí chuyển đổi khổng lồ. Câu hỏi đặt ra là sản phẩm nào nên được ưu tiên token hóa trước?

Phân tích từ các chuyên gia chỉ ra rằng, trái phiếu chính phủ chính là phân khúc có triển vọng đặc biệt và phù hợp nhất để trở thành “điểm khởi đầu an toàn” cho Việt Nam. Lý do là bởi trái phiếu chính phủ có rủi ro tín dụng thấp nhất (do được bảo đảm bởi Nhà nước), có khuôn khổ pháp lý rõ ràng và đã được chuẩn hóa cao.

Hơn nữa, sự dẫn dắt trực tiếp từ Nhà nước trong vai trò tổ chức phát hành sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thiết lập các tiêu chuẩn, quy trình và hệ thống giám sát ngay từ đầu. Kinh nghiệm quốc tế từ Thái Lan hay Hong Kong cũng cho thấy đây là lựa chọn chiến lược của nhiều quốc gia.

Vai trò của các bên trong hệ sinh thái mới

Việc triển khai token hóa không có nghĩa là loại bỏ các trung gian truyền thống, mà là chuyển dịch vai trò của họ sang một hình thức mới, hiệu quả hơn.

Đối với các công ty chứng khoán: Vai trò trung gian sẽ phát triển thành nhà cung cấp các dịch vụ số như lưu ký tài sản số, quản lý ví điện tử cho khách hàng, xác thực danh tính nhà đầu tư (KYC) và đảm bảo tuân thủ các quy định về phòng chống rửa tiền (AML) và bảo vệ nhà đầu tư. Năng lực tư vấn và phân phối sản phẩm của họ vẫn giữ nguyên giá trị.

Đối với hệ thống ngân hàng và thanh toán: Token hóa đặt ra yêu cầu kết nối chặt chẽ, an toàn và tức thời giữa hệ thống DLT với hạ tầng thanh toán quốc gia hiện có. Điều này đòi hỏi Ngân hàng Nhà nước (NHNN) phải giữ vai trò trung tâm trong việc định hình kiến trúc thanh toán, thiết lập cơ chế đồng bộ và đảm bảo sự ổn định của toàn hệ thống tài chính. Sự tham gia của NHNN là điều kiện tiên quyết để tạo niềm tin và tính pháp lý cho các giao dịch token hóa.

Lộ trình được đề xuất là triển khai từng bước, bắt đầu với các sản phẩm có rủi ro thấp và tính chuẩn hóa cao như trái phiếu chính phủ ngắn hạn. Sau khi hoàn thiện cơ sở hạ tầng, tích lũy kinh nghiệm và xây dựng đầy đủ khung pháp lý, thị trường có thể mở rộng dần sang các tài sản phức tạp hơn như trái phiếu doanh nghiệp, chứng chỉ quỹ, và xa hơn nữa là các tài sản ít thanh khoản.

Kết luận

Token hóa tài sản thực không phải là một cơn sốt công nghệ nhất thời, mà là một xu thế tất yếu trong quá trình số hóa nền kinh tế toàn cầu. Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức lớn về hạ tầng pháp lý và công nghệ, vừa là cơ hội vàng để tái cấu trúc thị trường tài chính theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả và bao trùm hơn.

Thành công của cuộc chuyển đổi này phụ thuộc vào sự phối hợp nhịp nhàng giữa Nhà nước trong vai trò kiến tạo thể chế, các định chế tài chính trong vai trò tiên phong ứng dụng, và cộng đồng công nghệ trong việc cung cấp giải pháp bảo mật, ổn định. Lộ trình có thể bắt đầu từ những bước nhỏ, thận trọng với trái phiếu chính phủ, nhưng tầm nhìn phải hướng tới một hệ sinh thái tài chính số sẵn sàng cho tương lai.