Mỹ chi 2,5 tỷ USD xây kho dự trữ khoáng sản chiến lược, thách thức sự thống trị của Trung Quốc

Một dự luật lưỡng đảng mang tính bước ngoặt trị giá 2,5 tỷ USD vừa được trình lên Quốc hội Mỹ, nhằm thiết lập kho dự trữ chiến lược các khoáng sản then chốt. Động thái này không chỉ là nỗ lực cụ thể hóa chiến lược giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, mà còn mở ra một cuộc địa chính trị mới xoay quanh nguồn cung nguyên liệu cho tương lai công nghệ và quốc phòng.

Ngày 15 tháng 1 năm 2026, một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng tại Quốc hội Hoa Kỳ đã chính thức giới thiệu dự luật dài 68 trang mang tên Strategic Resilience Reserve - một đề xuất thành lập quỹ dự trữ chiến lược khoáng sản với ngân sách ban đầu lên tới 2,5 tỷ đô la Mỹ.

Mục tiêu trọng tâm của dự luật là ổn định giá cả, thúc đẩy sản xuất nội địa và quan trọng hơn cả là giảm thiểu sự phụ thuộc nguy hiểm vào chuỗi cung ứng do Trung Quốc chi phối đối với các nguyên liệu then chốt như lithium, nickel và đất hiếm.

Những khoáng sản này đóng vai trò sống còn trong các ngành công nghiệp tương lai, từ sản xuất pin xe điện, turbine gió đến các hệ thống vũ khí công nghệ cao, biến vấn đề an ninh nguồn cung trở thành vấn đề an ninh quốc gia cấp bách.

Cơ chế vận hành: Độc lập, linh hoạt và hướng tới Đồng minh

Dự luật đề xuất một cơ cấu quản trị chặt chẽ và độc lập cho kho dự trữ này. Một hội đồng bảy thành viên sẽ được thành lập, được thiết kế mô phỏng theo mô hình quản trị độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ.

Các thành viên này sẽ do Tổng thống đề cử và cần được Thượng viện phê chuẩn, đảm bảo cả tính chuyên môn cao lẫn trách nhiệm giải trình trước các vấn đề kỹ thuật phức tạp, chẳng hạn như việc bảo quản an toàn các hợp chất lithium dễ phản ứng với nước.

Khoáng sản sau khi thu mua sẽ được lưu trữ tại một mạng lưới các kho bãi phân bố trên khắp lãnh thổ Hoa Kỳ. Dự luật ưu tiên thu mua từ nguồn vật liệu tái chế, nhưng cũng mở cửa cho khoáng sản khai thác từ các mỏ trong nước, nhằm kích thích toàn bộ chuỗi giá trị nội địa.

Một trong những quyền hạn đặc biệt và gây chú ý nhất được trao cho hội đồng quản trị là khả năng chi trả giá cao hơn mức giá thị trường hiện hành. Chính sách này nhằm mục đích hỗ trợ trực tiếp các nhà sản xuất Mỹ, đặc biệt trong những phân khúc thị trường nhỏ nhưng thiết yếu mà Trung Quốc đang nắm giữ ưu thế áp đảo.

Các trợ lý Thượng viện nhận định rằng, cơ chế linh hoạt này có tiềm năng tạo ra một chuẩn giá tham chiếu mới của phương Tây, độc lập với các áp đặt từ Trung Quốc, cho những khoáng sản hiếm khi được giao dịch công khai.

Hơn nữa, dự luật mang tính quốc tế hóa rõ rệt khi cho phép các quốc gia đồng minh tham gia đóng góp tài chính, với mức tối thiểu là 100 triệu USD. Mọi lợi nhuận phát sinh từ hoạt động bán khoáng sản sau này sẽ được tái đầu tư toàn bộ vào quỹ, đảm bảo tính tự chủ và bền vững lâu dài cho chương trình này.

Bối cảnh địa chính trị: Sự trỗi dậy của một mặt trận mới

Động thái của Washington diễn ra trong bối cảnh căng thẳng thương mại và công nghệ Mỹ-Trung ngày càng leo thang. Nội dung dự luật không ngần ngại cáo buộc trực tiếp Bắc Kinh đang “vũ khí hóa” vị thế thống trị của mình để thao túng giá cả và khối lượng khoáng sản chiến lược trên toàn cầu.

Những cáo buộc này dựa trên thực tế không thể chối cãi: Trung Quốc hiện kiểm soát phần lớn công suất khai thác và đặc biệt là tinh chế đối với nhiều loại khoáng sản quan trọng. Ví dụ, nước này chi phối gần như toàn bộ chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu và là nhà sản xuất, tinh chế lithium lớn nhất thế giới.

Hậu quả của sự phụ thuộc này đã hiện hữu rõ ràng trong nền công nghiệp Mỹ. Đợt dư thừa lithium toàn cầu do sản lượng từ Trung Quốc tăng mạnh đã buộc công ty Albemarle của Mỹ phải tạm dừng kế hoạch mở rộng nhà máy trị giá 1,3 tỷ USD tại Bắc Carolina.

Trong lĩnh vực đất hiếm, áp lực cạnh tranh từ Trung Quốc đã dẫn đến một động thái chưa từng có tiền lệ: Bộ Quốc phòng Mỹ phải can thiệp và trở thành cổ đông lớn nhất của MP Materials, công ty khai thác đất hiếm duy nhất còn hoạt động tại Mỹ ở Mountain Pass, Nevada.

Một báo cáo từ Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ năm 2025 càng làm rõ mức độ nghiêm trọng, khi chỉ ra rằng Trung Quốc kiểm soát hơn 50% nhu cầu nhập khẩu của Mỹ đối với ít nhất 21 loại khoáng sản phi nhiên liệu.

Các chuyên gia từ các tổ chức nghiên cứu uy tín như Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế và Hội đồng Đại Tây Dương đều nhất trí rằng, sự lệ thuộc này tạo ra rủi ro hiện hữu cho an ninh kinh tế, năng lượng và quốc phòng của Mỹ cũng như toàn phương Tây.

Phản ứng dây chuyền và tác động lan tỏa

Đáng chú ý, nỗ lực của Mỹ không đơn độc mà là một phần của làn sóng phối hợp rộng lớn hơn giữa các đồng minh. Ngay trước thời điểm dự luật được giới thiệu, các bộ trưởng tài chính Nhóm các nước công nghiệp phát triển G7 đã tiến hành thảo luận về việc thiết lập các cơ chế định giá sàn chung cho khoáng sản chiến lược, nhằm giảm thiểu tác động từ biến động giá do Trung Quốc gây ra.

Song song đó, Australia, với tư cách là một đối tác quan trọng giàu tài nguyên, cũng đã công bố kế hoạch xây dựng Kho dự trữ Khoáng sản Chiến lược riêng trị giá 1,2 tỷ đô la Australia, tương đương khoảng 800 triệu USD, tập trung vào antimony, gallium và đất hiếm để phục vụ mục tiêu quốc phòng và hỗ trợ chuỗi cung ứng cho đồng minh.

Tác động của các chính sách dự trữ chiến lược này được dự báo sẽ không dừng lại ở lithium hay đất hiếm, mà có khả năng lan tỏa sang các kim loại công nghiệp quan trọng khác. Một phân tích độc lập gần đây đã chỉ ra một mô hình đáng chú ý: khi một khoáng sản được chính thức liệt kê vào danh mục “chiến lược” hoặc “quan trọng” và trở thành đối tượng của chương trình dự trữ quốc gia, giá của nó thường có một đợt tăng mạnh trong trung hạn.

Điển hình là trường hợp của lithium, giá đã bùng nổ từ dưới 10,000 USD/tấn vào năm 2020 lên mức đỉnh hơn 70,000 USD/tấn vào năm 2022. Tương tự, uranium cũng chứng kiến mức tăng từ khoảng 20 USD/lb lên hơn 100 USD/lb nhờ làn sóng tái quan tâm từ các chính phủ.

Áp dụng mô hình này, sự chú ý đang dần dịch chuyển sang bạc. Kim loại quý này vừa được bổ sung vào danh sách khoáng sản chiến lược của Mỹ do vai trò không thể thay thế trong công nghiệp điện tử, năng lượng mặt trời và quốc phòng.

Với cơ chế vừa mang tính công nghiệp vừa mang tính tiền tệ, các nhà phân tích dự báo rằng, dưới tác động kép của nhu cầu công nghiệp bùng nổ và các hoạt động thu mua dự trữ chiến lược, giá bạc có thể trải qua một đợt tăng giá mạnh mẽ.

Một số ước tính từ các báo cáo độc lập thậm chí cho rằng, trong vòng 24 đến 60 tháng tới, giá bạc có khả năng chạm mức 100 đến 144 USD/ounce, một mức giá chưa từng thấy trong lịch sử hiện đại.

Con đường phía trước: Thách thức và kỳ vọng

Dù vậy, con đường từ dự luật đến hiện thực và từ dự trữ đến tự chủ thực sự vẫn còn nhiều chông gai. Các chuyên gia nhất trí rằng, việc chỉ dự trữ khoáng sản thô là chưa đủ. Để phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc, Mỹ và các đồng minh cần đầu tư mạnh mẽ song song vào cơ sở hạ tầng tinh chế và chế biến trong nước - một lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ, thời gian xây dựng dài và chuyên môn công nghệ cao.

Abigail Hunter, Giám đốc điều hành của Trung tâm Khoáng sản tại tổ chức SAFE, nhấn mạnh rằng chỉ riêng việc xây dựng một nhà máy tinh chế mới có thể mất từ 3 đến 5 năm, chưa kể đến thời gian cho các thủ tục phê duyệt và cấp phép phức tạp.

Dự luật hiện đã được giới thiệu đồng thời tại Thượng viện và Hạ viện với sự bảo trợ của Thượng nghị sĩ Cộng hòa Todd Young và Hạ nghị sĩ Cộng hòa Rob Wittman. Để trở thành luật, nó cần phải vượt qua các ủy ban liên quan, được thông qua bởi cả hai viện của Quốc hội và cuối cùng nhận được chữ ký phê chuẩn từ Tổng thống Donald Trump.

Quá trình này được dự báo sẽ thu hút sự tranh luận sôi nổi, không chỉ xoay quanh hiệu quả kinh tế mà còn về tầm nhìn chiến lược dài hạn của Hoa Kỳ trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu.

Tóm lại, dự luật Strategic Resilience Reserve trị giá 2,5 tỷ USD không đơn thuần là một công cụ chính sách tài chính. Nó là một tuyên bố chiến lược rõ ràng, đánh dấu sự chuyển dịch căn bản trong tư duy của Washington từ ưu tiên hiệu quả kinh tế ngắn hạn sang đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng dài hạn.

Bằng cách tạo ra một cơ chế mua sắm linh hoạt, khuyến khích hợp tác quốc tế và hướng tới thiết lập các chuẩn mực thị trường độc lập, Mỹ đang cố gắng xây dựng một “hệ miễn dịch” kinh tế trước những biến động địa chính trị. Thành công hay thất bại của nỗ lực này sẽ không chỉ định hình tương lai của ngành công nghiệp khoáng sản toàn cầu, mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến thế cân bằng quyền lực trong cuộc đua định hình nền công nghiệp và công nghệ của thế kỷ 21.