Đồng USD lung lay: Cơ hội lịch sử cho Nhân dân tệ và bài học từ sự thất bại của đồng Yên

Sự suy yếu bất ngờ của đồng USD dưới tác động từ chính các chính sách nội tại của chính quyền Trump 2.0 đang mở ra một cuộc tranh luận toàn cầu về tương lai của trật tự tiền tệ.

Trong bối cảnh đó, những bài học từ nỗ lực quốc tế hóa Yên Nhật thất bại và lộ trình thận trọng của đồng Nhân dân tệ trở thành tâm điểm phân tích, cho thấy con đường vươn lên vị thế tiền tệ toàn cầu phụ thuộc vào cải cách thể chế sâu sắc hơn là tham vọng địa chính trị.

Tháng 4 năm 2025 đã trở thành một cột mốc đáng chú ý trên thị trường tài chính thế giới, khi một sự kiện được các nhà giao dịch gọi là “Ngày Giải phóng” (Liberation Day) châm ngòi cho một đợt suy yếu rộng khắp của đồng USD.

Tuy nhiên, phải đến những tuần đầu năm 2026, dưới tác động kép từ chính sách thuế quan và những phát biểu gây biến động của chính quyền Tổng thống Donald Trump, thị trường mới thực sự chứng kiến sự lung lay rõ rệt của đồng bạc xanh.

Các đồn đoán về can thiệp chính thức vào cặp USD/JPY đẩy tỷ giá này giảm mạnh vào đầu tuần, ngay trước khi chính những bình luận từ ông Trump được diễn giải như tín hiệu “bật đèn xanh” cho đồng tiền này tiếp tục mất giá. Sự mâu thuẫn càng thêm phần rõ nét khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent sau đó cố gắng tái khẳng định “chính sách đồng đô la mạnh”, một lập trường vốn đã bị chính quyền Trump nhiệm kỳ trước phủ nhận.

Giới phân tích nhận định, với một nền kinh tế có tỷ giá thả nổi và một ngân hàng trung ương độc lập tập trung vào mục tiêu lạm phát, khái niệm “chính sách đồng đô la” mang tính áp đặt là rất khó tồn tại.

Sự biến động do chính sách này diễn ra trên nền một xu hướng giảm giá rộng rãi và gần như liên tục của USD kể từ sau tháng 4/2025. Điều này đặt ra một câu hỏi then chốt: Liệu tỷ giá USD có còn đang đóng vai trò phong vũ biểu phản ánh niềm tin của giới đầu tư quốc tế vào Hoa Kỳ?

Một nghịch lý nổi bật là đồng USD đã không tăng giá như kỳ vọng ban đầu đối với chính sách thuế quan. Thay vì đóng vai trò tài sản trú ẩn an toàn và được hưởng hiệu ứng bù đắp tiền tệ, đồng bạc xanh lại đi xuống.

Một nghiên cứu gần đây của các học giả Şebnem Kalemli-Özcan, Can Soylu và Muhammed A. Yildirim lý giải rằng kỳ vọng về hiệu ứng tăng giá trực tiếp từ thuế quan “đã bị lấn át hoàn toàn bởi những dự báo xấu cho nền kinh tế Mỹ trong hầu hết mọi kịch bản của thế giới”. Cơ chế này xuất phát từ sự bất ổn chính sách làm gia tăng tiết kiệm phòng ngừa và phí bảo hiểm rủi ro.

Sự dịch chuyển này được phản ánh rõ qua diễn biến của các tài sản trú ẩn truyền thống. Giá vàng tăng vọt lên mức kỷ lục, vượt qua ngưỡng tâm lý 5,000 USD/ounce vào đầu năm 2026, phản ánh nhu cầu tìm kiếm sự an toàn bên ngoài hệ thống tiền tệ fiat.

Đồng Yên Nhật (JPY) và Franc Thụy Sĩ (CHF) cũng tăng giá mạnh, với lợi suất trái phiếu chính phủ Thụy Sĩ thậm chí còn âm cho đến kỳ hạn bốn năm. Tuy nhiên, bức tranh tổng thể về thị trường tài chính lại không hoàn toàn đồng nhất.

Trái ngược với kịch bản “né tránh rủi hoàn toàn”, thị trường chứng khoán Mỹ vẫn liên tục lập đỉnh mới, dù có phần kém hiệu quả hơn so với thị trường toàn cầu.

Nhà phân tích Aswath Damodaran đã chỉ ra sự khó khăn trong việc giải thích nhất quán hành vi giá của các loại tài sản trong năm 2025, mà nguyên nhân một phần đến từ “khoảng cách niềm tin” ngày càng lớn - hệ quả của việc hạ bậc tín nhiệm quốc gia, đóng cửa chính phủ kéo dài và những thách thức đối với tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ.

Những diễn biến này một lần nữa khơi dậy cuộc tranh luận kinh niên về “sự thống trị của đồng đô la”.

Trong một báo cáo chuyên sâu năm 2019 cho Trung tâm Nghiên cứu Mỹ - Úc (USSC), chuyên gia Stephen Kirchner đã lập luận rằng vị thế của USD là “hệ quả hơn là nguyên nhân”, bắt nguồn từ những yếu tố cấu trúc sâu xa như quy mô khổng lồ, tính thanh khoản cao và sự cởi mở của thị trường vốn Mỹ.

Ông chỉ trích những dự báo thiếu cơ sở về sự sụp đổ của USD, dẫn chứng từ bài viết năm 2004 của tạp chí The Economist với tựa đề gây sốc “Sự diệt vong của đồng đô la”.

Thực tế cho thấy, sự thống trị của USD và tỷ giá của nó là hai vấn đề có thể tách rời. USD hoàn toàn có thể tiếp tục chiếm vị thế chủ đạo trong hệ thống tài chính toàn cầu, trong khi giá trị của nó so với các đồng tiền khác suy giảm vì những lý do mang tính chu kỳ.

Dưới thời Trump 2.0, trọng tâm của mối lo ngại đã chuyển dịch từ các vấn đề mất cân bằng vĩ mô sang sức mạnh và chất lượng của các thể chế Mỹ, dù hai khía cạnh này có mối liên hệ mật thiết với nhau.

Trong bối cảnh đó, góc nhìn từ chiến lược quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ (RMB) của Trung Quốc trở nên đặc biệt có giá trị.

Miao Yanliang, cựu quan chức Cục Quản lý Ngoại hối Nhà nước Trung Quốc (SAFE) và hiện là Chiến lược gia trưởng tại Tập đoàn Vốn Quốc tế Trung Quốc (CICC), nhận định rằng đây là “cửa sổ chiến lược” quan trọng để thúc đẩy vị thế quốc tế của RMB. Ông nhấn mạnh rằng bản chất của uy tín tiền tệ đòi hỏi một đồng tiền quốc tế phải cung cấp được những đảm bảo thể chế ổn định và có thể dự đoán được.

Đối với RMB, ưu tiên hàng đầu là thiết lập một khuôn khổ chính sách vĩ mô thận trọng hiệu quả để đệm đỡ các cú sốc từ dòng vốn xuyên biên giới, đồng thời triển khai một chế độ tỷ giá thả nổi, cho phép điều chỉnh qua giá cả để giảm bớt áp lực.

Miao Yanliang ví von một chế độ tỷ giá cố định giống như việc cố gắng giữ thăng bằng trên một chiếc xe đạp khi đã dừng hẳn, và đó là điều bất khả thi.

Dưới chế độ tỷ giá cố định, các mất cân đối về tiền tệ và kỳ hạn không biến mất mà chỉ đơn giản chuyển dịch sang bảng cân đối của quốc gia, tích tụ rủi ro hệ thống. Trong khi đó, một chế độ tỷ giá thả nổi phân tán công việc quản lý rủi ro cho các thành viên thị trường.

Đáng chú ý, những khuyến nghị cải cách cơ bản này lại được trình bày dưới danh nghĩa phục vụ cho mục tiêu quốc tế hóa RMB, hơn là được coi như những mục tiêu tự thân cần theo đuổi. Điều này phản ánh một thực tế: quốc tế hóa tiền tệ là hệ quả của những cải cách kinh tế sâu rộng và nền tảng, chứ không phải điều ngược lại.

Một chế độ tỷ giá thả nổi linh hoạt, trên thực tế, sẽ mang lại lợi ích to lớn hơn nhiều cho nền kinh tế Trung Quốc so với việc đồng RMB được sử dụng rộng rãi ở nước ngoài. Nỗi lo của Miao Yanliang là Bắc Kinh có thể bỏ lỡ cơ hội chiến lược của mình, giống như cách mà Tokyo đã từng làm vào những năm 1990. Bài học từ chiến dịch quốc tế hóa đồng Yên Nhật (JPY), nay gần như đã bị lãng quên, là một minh chứng hùng hồn.

Nỗ lực quốc tế hóa JPY kéo dài khoảng hai thập kỷ, từ đầu những năm 1980 đến đầu những năm 2000. Khởi đầu là phản ứng miễn cưỡng trước áp lực của Mỹ nhằm giảm thâm hụt thương mại song phương thông qua Nhóm Công tác Yên - Đô la vào các năm 1983-1984. Đến năm 1985, chính phủ Nhật Bản lần đầu tiên chính thức tuyên bố cần “tích cực thúc đẩy” việc quốc tế hóa đồng Yên.

Chiến dịch đạt đỉnh điểm với cuộc cải cách “Big Bang” tài chính toàn diện dưới thời Thủ tướng Hashimoto vào năm 1996 và việc thông qua Luật Ngoại hối và Ngoại thương mới có hiệu lực từ tháng 4/1998, bãi bỏ các yêu cầu phê duyệt trước và xóa bỏ hệ thống ngân hàng ngoại hối được ủy quyền.

Quốc tế hóa JPY được quảng bá như một giải pháp vạn năng: giảm rủi ro tỷ giá cho doanh nghiệp Nhật, tăng cường năng lực cạnh tranh quốc tế cho các tổ chức tài chính trong nước, phát triển Tokyo thành trung tâm tài chính quốc tế, góp phần ổn định xuất khẩu của các nước châu Á và đa dạng hóa rủi ro cho các nhà đầu tư toàn cầu.

Thế nhưng, bất chấp những cải cách sâu rộng, đồng Yên chưa bao giờ đạt được vị thế quốc tế tương xứng với sức nặng kinh tế của Nhật Bản, từng là chủ nợ ròng lớn nhất thế giới. Tỷ trọng của JPY trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đã giảm từ mức đỉnh 8.5% vào năm 1991 xuống chỉ còn 3.9% vào năm 2003.

Một báo cáo của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) rút ra kết luận xác đáng: “Bài học đúng đắn từ kinh nghiệm của Nhật Bản là việc áp đặt sự lựa chọn đồng tiền chủ chốt của thế giới không thể là mục tiêu khả thi của bất kỳ chính sách công trong nước nào của một quốc gia”.

Thành công thực sự của chiến dịch này thực chất nằm ở việc tự do hóa hệ thống tài chính và hội nhập sâu hơn vào thị trường vốn toàn cầu - những mục tiêu đáng giá tự thân, dù không làm thay đổi vai trò quốc tế của đồng Yên.

Trải nghiệm của đồng Đô la Úc (AUD) càng củng cố thêm nhận định này. Đồng AUD chiếm tỷ trọng giao dịch ngoại hối lớn hơn nhiều so với tỷ trọng thương mại toàn cầu của nước Úc, mà không hề có một chính sách thúc đẩy chủ động nào từ chính phủ.

Vị thế đó là hệ quả tự nhiên của việc áp dụng chế độ tỷ giá thả nổi, tự do hóa tài khoản vốn và thị trường tài chính trong nước từ đầu những năm 1980, cùng với những thể chế chất lượng cao như một ngân hàng trung ương độc lập và có mục tiêu lạm phát rõ ràng từ năm 1996.

Đối với các nhà đầu tư trên toàn cầu trong năm 2026, hàm ý từ những diễn biến này là rõ ràng. Mặc dù chưa thấy sự rút vốn ồ ạt khỏi các tài sản định danh USD, tỷ giá đồng bạc xanh đã có sự phân kỳ rõ rệt so với lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ. Do đó, việc nâng cao tỷ lệ phòng hộ rủi ro tỷ giá đối với các khoản đầu tư vào tài sản Mỹ là một động thái hợp lý, không chỉ dựa trên cơ sở định giá mà còn tính đến những rủi ro mang tính cấu trúc rộng lớn hơn.

Truyền thống trước đây là các nhà đầu tư dựa vào việc đồng USD tăng giá trong thời kỳ thị trường chứng khoán bán tháo để tự nhiên phòng hộ cho danh mục cổ phiếu Mỹ của mình. Tuy nhiên, trong một môi trường mà chính các chính sách của Mỹ có thể là nguồn cơn gây ra bất ổn, như đã thấy vào tháng 4/2025, vai trò phòng hộ truyền thống đó của USD không còn đáng tin cậy.

Tóm lại, thế giới vẫn đang vận hành dưới sự thống trị của đồng USD, nhưng sự thống trị ấy ngày càng mang những “đặc tính Trung Quốc” - từ những biến động chính sách nội tại làm suy yếu niềm tin cho đến sự trỗi dậy kiên nhẫn và thận trọng của một đồng tiền thách thức tiềm năng.

Cơ hội lịch sử cho đồng Nhân dân tệ thực sự đang mở ra, không chỉ bởi sự hấp dẫn từ một nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, mà còn bởi những bước đi cải cách thể chế sâu rộng mà Bắc Kinh cần theo đuổi.

Bài học thất bại từ đồng Yên Nhật chỉ ra một chân lý: con đường dẫn đến vị thế tiền tệ toàn cầu không được lát bằng những chính sách vĩ mô ngắn hạn hay tham vọng địa chính trị, mà phải được xây dựng trên nền tảng của các thể chế kinh tế minh bạch, ổn định và một hệ thống tài chính tự do, linh hoạt.

Đối với giới đầu tư, sự chuyển dịch tinh tế nhưng đầy ý nghĩa này trong trật tự tiền tệ toàn cầu sẽ tiếp tục là nhân tố định hình bức tranh thị trường và chiến lược phân bổ tài sản trong nhiều năm tới.