Chiến sự Iran có thể đang đẩy Mỹ và Trung Quốc vào một "thỏa thuận thế kỷ" chưa từng có

Xung đột Iran không chỉ là một điểm nóng quân sự, mà đang trở thành cú sốc đồng thời đối với dầu mỏ, khí đốt, chuỗi cung ứng, an ninh hạt nhân và trật tự thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh đó, WikiFX ghi nhận ngày càng nhiều dấu hiệu cho thấy Mỹ và Trung Quốc, dù đối đầu sâu sắc, lại đang cùng bị ép phải nhìn nhận một tập hợp rủi ro chung mà không bên nào còn có thể xem nhẹ.

Cuộc chiến liên quan tới Iran đang buộc thị trường toàn cầu phải định nghĩa lại khái niệm rủi ro. Trong vài tuần ngắn ngủi, cùng một điểm nóng đã đồng thời làm rung chuyển giá năng lượng, đẩy áp lực lên chuỗi vận tải biển, mở lại nỗi lo hạt nhân và khiến giới hoạch định chính sách tại Washington lẫn Bắc Kinh đối diện một thực tế khó phủ nhận: có những tổn thương chiến lược mà hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đang cùng chia sẻ, bất chấp cạnh tranh ngày càng gay gắt trên gần như mọi mặt trận.

Trong quá trình đối chiếu các báo cáo, dữ kiện thị trường và phát biểu chính thức mới nhất, WikiFX nhận thấy cú sốc này không nên được đọc theo lối cũ, tức chỉ xem đây là một cuộc khủng hoảng Trung Đông nữa. Những gì đang xảy ra lớn hơn thế nhiều.

Nó là phép thử cùng lúc đối với an ninh năng lượng, khả năng chống chịu của thương mại toàn cầu, độ bền của các khuôn khổ kiểm soát hạt nhân cũ, và cả giới hạn thực sự trong năng lực điều phối của các cường quốc.

Điểm xuất phát dễ nhìn thấy nhất là dầu mỏ. Eo biển Hormuz từ lâu đã là một trong những huyết mạch năng lượng quan trọng nhất thế giới, với lưu lượng vận chuyển vào khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày trước khi gián đoạn leo thang. Khi tuyến đường này bị siết lại, tác động không dừng ở giá dầu tăng theo phản xạ đầu tiên của thị trường, mà lan ngay sang cước vận tải, bảo hiểm hàng hải, kỳ vọng lạm phát và định giá tài sản rủi ro trên diện rộng. Giá dầu Brent đã có thời điểm đóng cửa trên 110 USD một thùng, trong khi nhiều tổ chức và ngân hàng đầu tư đồng loạt điều chỉnh kịch bản giá nếu gián đoạn kéo dài hoặc lan rộng thêm.

Phản ứng của các nền kinh tế lớn cho thấy mức độ nghiêm trọng của cú sốc này. Cơ quan Năng lượng Quốc tế, IEA, đã công bố gói xả kho dự trữ chiến lược lớn nhất lịch sử, tương đương 400 triệu thùng, nhằm giảm bớt tình trạng rối loạn nguồn cung do xung đột Trung Đông gây ra. Chỉ riêng quy mô của quyết định đó đã nói lên nhiều điều.

Khi một tổ chức như IEA phải triển khai biện pháp khẩn cấp ở cỡ này, điều đó có nghĩa là thị trường không còn nhìn đây như một biến cố ngắn hạn, mà là một nguy cơ đủ lớn để đe dọa ổn định kinh tế vĩ mô.

WikiFX cho rằng đây là điểm mấu chốt đầu tiên khiến Mỹ và Trung Quốc bị đặt vào cùng một bài toán. Với Mỹ, cú sốc năng lượng làm phức tạp thêm cuộc chiến chống lạm phát, gây áp lực lên tiêu dùng, vận tải, chi phí sản xuất và kỳ vọng lãi suất. Với Trung Quốc, bài toán còn nhạy cảm không kém, bởi nền kinh tế này vẫn phụ thuộc lớn vào các tuyến hàng hải để tiếp nhận dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng. Khi Hormuz bất ổn, rủi ro không chỉ là hóa đơn năng lượng cao hơn, mà còn là khả năng đứt gãy đầu vào cho cả hệ thống công nghiệp và xuất khẩu.

Câu chuyện càng nghiêm trọng hơn khi khủng hoảng năng lượng bắt đầu liên thông với khủng hoảng khí đốt. Reuters cho biết thiệt hại liên quan đến xung đột đã khiến khoảng 17 phần trăm công suất LNG của Qatar bị ảnh hưởng, tương đương 12,8 triệu tấn mỗi năm, và thời gian khôi phục có thể kéo dài từ 3 đến 5 năm.

Đây là dữ kiện đặc biệt quan trọng, vì thị trường thường tập trung quá nhiều vào dầu mà quên rằng khí đốt mới là lớp rủi ro âm thầm hơn, dai dẳng hơn và dễ kéo dài tác động sang điện năng, phân bón, hóa chất, vận tải biển cũng như chi phí sinh hoạt tại nhiều nền kinh tế nhập khẩu.

Một khi dầu và LNG cùng bị siết, câu chuyện không còn là giá năng lượng đơn thuần. Nó trở thành câu chuyện về tăng trưởng, lạm phát và niềm tin thị trường. Các doanh nghiệp phải đối mặt chi phí đầu vào cao hơn, ngân hàng trung ương khó nới lỏng hơn, còn nhà đầu tư bắt đầu định giá lại mọi tài sản gắn với kỳ vọng tăng trưởng toàn cầu. Đó là lý do tại CERAWeek, nhiều lãnh đạo ngành dầu khí đã cảnh báo rằng thiệt hại từ cuộc chiến này có thể để lại dấu vết dài hạn hơn nhiều so với nhận định ban đầu.

Nhưng nếu chỉ dừng ở năng lượng, bức tranh vẫn chưa đầy đủ, bởi vì phần đáng lo hơn nằm ở lớp rủi ro hạt nhân. Reuters dẫn báo cáo của IAEA cho biết Iran đã lưu trữ lượng uranium làm giàu cao tại các cơ sở ngầm, đủ để nếu tiếp tục chuyển hóa, có thể phục vụ tới 11 vũ khí hạt nhân. Cùng lúc, IAEA cũng xác nhận cơ quan này không nắm rõ tình trạng của cơ sở làm giàu mới tại Isfahan, và gần như không có khả năng tiếp cận hiệu quả với các địa điểm làm giàu đã khai báo trong thời gian dài.

Đây là điểm khiến khủng hoảng hiện tại khác về chất so với nhiều cú sốc dầu mỏ trước đây. Khi một điểm nóng vừa đe dọa nguồn cung năng lượng, vừa làm suy yếu cơ chế giám sát hạt nhân, thế giới không còn đối diện rủi ro giá cả nữa mà đang đối diện rủi ro hệ thống.

Điều này lý giải vì sao Hội nghị rà soát Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, khai mạc từ ngày 27 tháng 4 đến ngày 22 tháng 5 năm 2026, đang được theo dõi sát hơn bình thường. Bản thân hội nghị này bước vào kỳ họp trong bối cảnh u ám, sau nhiều vòng thất bại liên tiếp, trong khi môi trường kiểm soát vũ khí toàn cầu đã yếu đi rõ rệt.

Từ đây, mối liên hệ giữa an ninh hạt nhân và cạnh tranh cường quốc trở nên rất rõ. Mỹ có lợi ích trực tiếp trong việc ngăn một cuộc khủng hoảng phổ biến hạt nhân mới tại Trung Đông. Trung Quốc, dù có lập trường riêng và mâu thuẫn sâu với Washington, cũng không có lợi gì nếu một khu vực giữ vai trò sống còn với nguồn cung năng lượng của họ rơi vào vòng xoáy bất ổn hạt nhân kéo dài. Nói cách khác, đây là một trong số ít hồ sơ mà lợi ích tối thiểu của hai bên giao nhau một cách thực tế, không cần phải giả định trước về niềm tin chiến lược.

Bài toán chung đó còn mở rộng sang chuỗi cung ứng công nghiệp và quốc phòng. Khi thế giới bước vào giai đoạn phải tăng cường dự trữ, tái vũ trang và củng cố công nghệ phòng thủ, nhu cầu đối với đất hiếm và các vật liệu chiến lược lại càng tăng. Reuters ghi nhận xuất khẩu nam châm đất hiếm của Trung Quốc tăng mạnh trước thềm các cuộc tiếp xúc cấp cao với Mỹ, trong bối cảnh thị trường vẫn đặc biệt nhạy cảm với nguy cơ siết kiểm soát xuất khẩu.

Đây là một nghịch lý lớn của thời đại hiện nay, bởi vì Mỹ muốn giảm phụ thuộc chiến lược vào Trung Quốc, nhưng nhiều mắt xích then chốt trong chuỗi tinh luyện và chế biến vật liệu quan trọng vẫn chưa thể thay thế nhanh. Còn Trung Quốc muốn bảo vệ lợi thế công nghiệp, nhưng cũng không thể xem nhẹ rủi ro nếu thế giới bước vào chu kỳ tái cấu trúc thương mại quá quyết liệt.

Chính ở điểm giao nhau giữa dầu mỏ, hạt nhân, vận tải biển và vật liệu chiến lược, một ý tưởng đang được thảo luận ngày càng nhiều trong giới phân tích quốc tế: thay vì nhìn cạnh tranh Mỹ và Trung Quốc như một trò chơi tổng bằng không trong mọi hoàn cảnh, có thể xuất hiện một vùng hợp tác hẹp nhưng đủ quan trọng, tập trung vào ổn định các huyết mạch toàn cầu.

WikiFX cho rằng nếu có một khung hợp tác như vậy, nó khó có thể là một thỏa thuận mang màu sắc lý tưởng hay hòa giải toàn diện. Nó chỉ có thể là một thỏa thuận thực dụng, giới hạn mục tiêu, xoay quanh vài lợi ích cốt lõi mà cả hai đều không muốn mất.

Mục tiêu đầu tiên có thể là an ninh hàng hải. Khi Mỹ không thể một mình gánh toàn bộ vai trò bảo hiểm cuối cùng cho lưu thông năng lượng toàn cầu, còn Trung Quốc không thể để mặc các tuyến nhập khẩu sống còn rơi vào trạng thái bất định kéo dài, thì việc hình thành một cơ chế phối hợp tối thiểu về chia sẻ thông tin, quy tắc tránh va chạm và hỗ trợ bảo vệ luồng hàng hải chiến lược không còn là giả thiết xa vời. Không cần phải gọi đó là liên minh, chỉ cần gọi đúng bản chất của nó, tức một cơ chế ngăn tổn thất vượt ngưỡng chịu đựng.

Mục tiêu thứ hai là quản trị rủi ro hạt nhân. Không kích có thể làm chậm chương trình hạt nhân của một quốc gia, nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho cơ chế xác minh, kiểm soát vật liệu phân hạch và tái thiết giám sát quốc tế. Đây là nơi các thể chế cũ đang bộc lộ giới hạn.

New START đã hết hiệu lực mà không được gia hạn, cơ chế kiểm soát vũ khí toàn cầu rạn nứt, và các hội nghị rà soát kéo dài nhưng không tạo ra bước đột phá. Trong bối cảnh đó, nếu Washington và Bắc Kinh không cùng ít nhất ủng hộ một khuôn khổ phục hồi giám sát và cô lập rủi ro hạt nhân tại Iran, chi phí của sự bất động sẽ ngày càng cao.

Mục tiêu thứ ba là giảm độ mong manh của chuỗi cung ứng chiến lược. Trong ngắn hạn, hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn có thể phải chấp nhận một kiểu ổn định có điều kiện, trong đó các lĩnh vực nhạy cảm được tách biệt chặt hơn, còn những mắt xích mang tính nền tảng như năng lượng, khoáng sản thiết yếu, logistic và một phần thương mại cơ bản được giữ thông suốt bằng các cơ chế kiểm chứng cụ thể.

Đây không phải viễn cảnh dễ chịu với bất kỳ phe nào, nhưng có thể là phương án ít tệ nhất nếu thế giới muốn tránh một chuỗi cú sốc nối tiếp nhau từ Trung Đông sang châu Á rồi quay ngược trở lại phương Tây.

Tất nhiên, sự hoài nghi là điều không thể tránh khỏi, mối quan hệ Mỹ với Trung Quốc đã tích tụ quá nhiều bất đồng, từ thương mại, công nghệ, trợ cấp công nghiệp và bảo hộ sở hữu trí tuệ cho đến các hồ sơ an ninh nhạy cảm hơn. Chính vì thế, chưa đủ cơ sở để cho rằng cú sốc Iran có thể đủ sức đảo ngược toàn bộ nền tảng cạnh tranh giữa hai nước. Điều thực tế hơn là xung đột này có thể buộc cả hai nhìn thấy cái giá cụ thể của sự hỗn loạn.

Khi một eo biển bị nghẽn có thể ngay lập tức làm lung lay thị trường dầu, đẩy chi phí nhập khẩu tăng vọt, làm dày thêm rủi ro lạm phát và thổi bùng lo ngại về phổ biến hạt nhân, thì khoảng cách giữa cạnh tranh và cùng tổn thất bắt đầu thu hẹp rất nhanh.

Vì vậy, điều đáng chú ý nhất lúc này không phải là liệu Mỹ và Trung Quốc có sẵn sàng tin nhau hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là họ có buộc phải cùng xử lý một số điểm nghẽn hay không. Trong lịch sử, nhiều bước ngoặt ngoại giao không xuất hiện từ thiện chí thuần túy, mà từ áp lực của thực tế, và cú sốc Iran đang tạo ra đúng loại áp lực đó. Nó cho thấy một thế giới phân mảnh vẫn còn vài huyết mạch không thể để đứt, và khi các huyết mạch ấy rung lắc, mọi cường quốc đều phải trả giá gần như cùng lúc.

Từ góc nhìn thị trường, không nên đọc khủng hoảng lần này chỉ qua biểu đồ về dầu mỏ. Tác động thực sự còn nằm ở đồng USD, kỳ vọng lãi suất, biến động của các đồng tiền hàng hóa, tâm lý phòng thủ trên thị trường chứng khoán, chi phí vận chuyển quốc tế, giá phân bón, áp lực đầu vào công nghiệp và độ nhạy của các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng. Với độc giả đại chúng, điều này có nghĩa là một cuộc chiến ở xa hoàn toàn có thể đi thẳng vào giá xăng, hóa đơn điện, giá hàng hóa và biến động của các sản phẩm tài chính mà bạn đang theo dõi hàng ngày.

Cú sốc Hormuz đang bóp nghẹt nguồn cung phân bón toàn cầu

WikiFX tham khảo, tổng hợp và thực hiện phân tích chuyên sâu về cú sốc Hormuz 2026, đứt gãy nguồn cung phân bón, giá urê tăng mạnh, rủi ro lương thực và tác động lan rộng tới kinh tế toàn cầu.

Thông tin 2026-03-26

相关内容

Kết lại, trong khi phần lớn thị trường vẫn nhìn xung đột Iran như một cuộc khủng hoảng khu vực đang làm nóng giá dầu, thì bức tranh thực sự lại lớn hơn nhiều. Đây là một cú sốc tổng hợp, nơi năng lượng, hạt nhân, hàng hải, chuỗi cung ứng và cạnh tranh cường quốc đang đan vào nhau thành một bài toán mới của trật tự toàn cầu.

Nếu có một thay đổi đáng chú ý nhất mà cuộc khủng hoảng này đang tạo ra, thì đó là việc nó buộc Washington và Bắc Kinh phải cùng nhìn thấy những điểm yếu mà trước đây cả hai vẫn có thể trì hoãn đối mặt. Và trong một thế giới đã quá nhiều đối đầu, đôi khi chính nỗi sợ mất ổn định đồng thời lại là thứ mở đường cho những thỏa thuận tưởng như khó xảy ra nhất.