Petroyuan đang trỗi dậy ra sao khi Petrodollar bước vào cơn địa chấn lớn nhất 50 năm qua

Cuộc khủng hoảng Hormuz không chỉ làm rung chuyển giá dầu, nó đang thử thách tận gốc cơ chế đã giúp USD thống trị thương mại năng lượng suốt nửa thế kỷ, đồng thời mở ra cánh cửa thực tế đầu tiên cho một trật tự thanh toán dầu mỏ mang màu sắc nhân dân tệ.

Trong gần nửa thế kỷ, petrodollar không chỉ là một khái niệm học thuật, nó là chiếc khung vô hình đỡ cả hệ thống tài chính toàn cầu. Sau khi Mỹ rời bỏ bản vị vàng năm 1971, đồng USD cần một chiếc neo mới, và dầu mỏ đã trở thành chiếc neo ấy.

Khi dầu được định giá bằng USD, các nước nhập khẩu phải dự trữ USD, doanh nghiệp phải giao dịch bằng USD, ngân hàng phải thanh toán qua các hạ tầng gắn với USD, còn phần thặng dư từ dầu lại quay về trái phiếu kho bạc Mỹ và các tài sản định danh bằng USD. Chính vòng tuần hoàn này giúp Mỹ duy trì cái gọi là “đặc quyền quá mức”, tức khả năng vay rẻ, thâm hụt lớn và vẫn giữ trung tâm của hệ thống tiền tệ quốc tế.

Nhưng điều đang diễn ra trong năm 2026 cho thấy chiếc khung ấy không còn bất khả xâm phạm. Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới, nơi bình thường gánh khoảng 20% dòng dầu mỏ toàn cầu và xấp xỉ một phần ba LNG vận chuyển bằng đường biển, đã trở thành điểm bẻ gãy mới của trật tự petrodollar.

Khi lưu lượng qua đây giảm khoảng 90% kể từ đầu tháng 3, thị trường không còn đối diện với một cú sốc giá đơn thuần. Thị trường đang đối diện với khả năng cơ chế “dầu đổi lấy USD, USD đổi lấy an ninh” bị thử lửa trong điều kiện thực chiến.

Điểm cần nhấn mạnh là cú sốc lần này không chỉ nằm ở giá dầu Brent hay WTI, mà cái đang bị bóp nghẹt là dòng chảy vật lý của nhiên liệu. Doanh nghiệp không đốt hợp đồng tương lai dầu thô, họ đốt diesel. Tàu hàng không chạy bằng diễn biến trên màn hình, mà chạy bằng nhiên liệu hàng hải.

Khi nguồn cung từ Vùng Vịnh nghẽn lại, chênh lệch giá giữa dầu thô và nhiên liệu tinh chế bật lên mạnh, chi phí bunker fuel tăng vọt, còn hiệu ứng lan ra nền kinh tế thật nhanh hơn nhiều so với những gì bảng điện tử phản ánh. Chính vì vậy, câu chuyện petrodollar không còn là tranh luận tiền tệ mang tính trừu tượng, nó gắn trực tiếp với chi phí vận tải, giá thực phẩm, lạm phát nhập khẩu và sức khỏe của cả chuỗi cung ứng toàn cầu.

Điểm xoay mang tính biểu tượng nhất nằm ở chỗ Iran không chỉ đe dọa phong tỏa Hormuz, mà còn từng bước biến tuyến hàng hải này thành một hệ thống “trạm thu phí” trên thực tế.

Các hãng theo dõi hàng hải và các hãng tin quốc tế cho biết tàu muốn qua eo biển ngày càng phải đi lệch về hành lang phía bắc, áp sát vùng biển Iran, khai báo thông tin hàng hóa, chủ tàu, điểm đến và danh sách thủy thủ cho các đầu mối trung gian được chấp thuận, sau đó nhận mã thông hành và đi dưới giám sát của lực lượng Iran. Ít nhất hai tàu đã thanh toán phí bằng nhân dân tệ, trong khi một số nước được đi qua sau các cuộc thương lượng ngoại giao riêng.

Đây là chi tiết cực kỳ quan trọng, bởi nó đánh thẳng vào logic nền tảng của petrodollar: thế giới giữ USD bởi thế giới cần USD để thanh toán năng lượng.

Nếu muốn đi tiếp, câu hỏi sẽ không còn là “nhân dân tệ có thay thế USD ngay không”, mà là “bao nhiêu quốc gia sẽ bắt đầu phải nắm giữ nhân dân tệ vì lý do an ninh năng lượng”. Chỉ cần một phần giao dịch dầu khí, phí quá cảnh, bảo hiểm, môi giới hay thanh toán liên quan đến Hormuz dịch chuyển sang nhân dân tệ, cầu giao dịch đối với USD sẽ bị xói mòn ở lớp ngoài cùng. Cú dịch chuyển ấy có thể chưa đủ lật đổ hệ thống, nhưng đủ để mở ra một thế giới hai đường ray, nơi dòng năng lượng cho châu Á ngày càng ít phụ thuộc hơn vào USD, còn dòng năng lượng cho các đồng minh phương Tây tiếp tục bám vào hệ sinh thái đồng bạc xanh.

Đây cũng là lý do khái niệm petroyuan bỗng từ một dự báo dài hạn chuyển thành một khả năng có thể quan sát được. Trước chiến sự, các nền móng của petrodollar vốn đã rạn nứt.

Saudi Arabia bán dầu sang châu Á nhiều hơn rất nhiều so với sang Mỹ, và Riyadh cũng đang theo đuổi mục tiêu nội địa hóa hơn 50% chi tiêu quân sự vào năm 2030, nghĩa là bản thân logic “an ninh đổi lấy định giá dầu bằng USD” đã không còn cứng như trước.

Ở tầng thanh toán, Project mBridge đã đạt giai đoạn MVP từ giữa năm 2024, Saudi Central Bank đã tham gia trong năm 2024, còn đến đầu năm 2026 nền tảng này đã xử lý hơn 55 tỷ USD giao dịch xuyên biên giới, tăng khoảng 2.500 lần so với giai đoạn đầu thử nghiệm năm 2022.

Nói cách khác, trước khi có khủng hoảng Hormuz, thế giới đã âm thầm dựng sẵn các đoạn hạ tầng để thanh toán ngoài quỹ đạo truyền thống của USD.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào biểu tượng tiền tệ thì vẫn chưa đủ, bởi vì điều khiến petroyuan có cửa trỗi dậy lần này là sự kết hợp giữa địa chính trị, hạ tầng thanh toán và dòng chảy hàng hóa thực.

Iran từ lâu đã bán phần lớn dầu xuất khẩu sang Trung Quốc, nhiều ước tính cho thấy khối lượng này lên tới khoảng 1,4 triệu thùng mỗi ngày, tương đương 80 đến 90% xuất khẩu dầu của nước này trong một số giai đoạn, với thanh toán xoay quanh hệ sinh thái nhân dân tệ và các kênh né SWIFT.

Khi một nước vừa kiểm soát nút thắt hàng hải, vừa có sẵn đầu ra dầu mỏ, vừa có mạng lưới thanh toán thay thế, thì yêu cầu thanh toán bằng nhân dân tệ không còn là khẩu hiệu. Nó trở thành một công cụ cưỡng bức mềm trong thương mại năng lượng.

Ở chiều ngược lại, petrodollar rõ ràng chưa sụp đổ theo nghĩa tuyệt đối khi USD vẫn là đồng tiền dự trữ lớn nhất thế giới. Dữ liệu IMF cho thấy đến quý III/2025, USD vẫn chiếm 56,92% dự trữ ngoại hối toàn cầu được phân bổ. Tỷ trọng này đã giảm nhiều so với quá khứ, nhưng vẫn bỏ xa phần còn lại. Trong thanh toán quốc tế, nhân dân tệ cũng mới chiếm 2,73% giao dịch toàn cầu theo giá trị vào tháng 12/2025, trước khi nhích lên 3,13% trong tháng 1/2026 theo số liệu SWIFT.

Chỉ riêng hai con số này đã cho thấy một sự thật quan trọng: petroyuan đang nổi lên nhanh hơn trong các giao dịch biên và trong các hành lang chiến lược, nhưng để thay thế hoàn toàn petrodollar còn là chặng đường rất dài.

Vấn đề của Mỹ vì thế không phải là mất ngôi ngay lập tức, mà là mất dần những lợi thế biên từng khiến ngôi vị ấy không thể bị tranh cãi. Khi dầu không còn mặc nhiên chảy qua các tuyến do Washington bảo đảm, khi một phần thanh toán có thể né SWIFT, khi các ngân hàng trung ương châu Á và Trung Đông có xu hướng tiêu bớt dự trữ ngoại hối thay vì vay thêm bằng USD trong lúc giá nhập khẩu tăng, thì áp lực sẽ quay ngược vào thị trường trái phiếu Mỹ và chi phí vốn của Mỹ.

Cũng trong bối cảnh đó, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài của Mỹ đã phải ban hành General License U ngày 20/3/2026 để cho phép giao dịch liên quan tới dầu thô và sản phẩm dầu có nguồn gốc Iran đã được chất lên tàu tính đến thời điểm đó. Về bản chất, đây là một tín hiệu rất đáng chú ý: ngay cả bên thiết kế lệnh trừng phạt cũng phải nới tay trong điều kiện cú sốc năng lượng đủ lớn. Một hệ thống tiền tệ bá chủ mà phải liên tục điều chỉnh để tránh tự gây thương tích cho chính mình thì rõ ràng không còn ở thế thoải mái như trước.

Tác động của cuộc khủng hoảng này cũng sâu hơn rất nhiều so với dầu thô và Nhật Bản là một ví dụ rõ ràng. Chính phủ nước này đã bắt đầu giải phóng kho dự trữ dầu quy mô lớn vào ngày 26/3, sau khi trước đó đã mở kho dự trữ khu vực tư nhân, cho thấy bài toán không còn nằm ở phòng thủ tâm lý thị trường mà là bảo vệ nguồn cung thực.

Trong các phân tích độc lập gần đây, thời gian trễ của tàu từ Hormuz sang Đông Á, mức tồn kho tại chỗ của các nhà máy lọc dầu, rủi ro với naphtha dùng cho ngành hóa dầu, cùng áp lực LNG cho Nam Á và Đông Nam Á được mô tả như một chuỗi phản ứng chậm nhưng cực nặng. Khi tàu chưa tới bến, nhà máy vẫn chạy được vài tuần nên thị trường tưởng rằng mọi thứ ổn. Nhưng một khi độ trễ ấy kết thúc, vấn đề lập tức chuyển từ “giá cao” sang “không có hàng”.

Đó là lý do vì sao diesel, LPG, LNG, naphtha, helium và phân bón đều xuất hiện trong cùng một bức tranh.

Nếu thiếu diesel, logistics, khai khoáng, nông nghiệp và xây dựng đồng loạt chịu đòn. Nếu thiếu LNG, các nền kinh tế nghèo hơn ở Nam Á sẽ bị ép ra khỏi thị trường giao ngay trước khi các nước giàu cảm thấy đau thật sự. Nếu thiếu naphtha, ngành nhựa và chuỗi công nghiệp hạ nguồn của Nhật Bản bị bóp nghẹt. Nếu helium, một phụ phẩm liên quan đến LNG, bị gián đoạn, ngay cả tham vọng mở rộng hạ tầng AI cũng gặp rủi ro vì chip fabrication phụ thuộc rất mạnh vào loại khí này.

Khi nhìn theo cách đó, petrodollar không sụp vì một bài diễn văn, còn petroyuan không trỗi dậy chỉ vì một khẩu hiệu. Cả hai đang được định hình lại bởi những điểm nghẽn vật lý của nền kinh tế thật.

Cú sốc Hormuz đang bóp nghẹt nguồn cung phân bón toàn cầu

WikiFX tham khảo, tổng hợp và thực hiện phân tích chuyên sâu về cú sốc Hormuz 2026, đứt gãy nguồn cung phân bón, giá urê tăng mạnh, rủi ro lương thực và tác động lan rộng tới kinh tế toàn cầu.

Thông tin 2026-03-26

相关内容

Một tầng sâu khác của vấn đề là tâm lý thị trường tài chính. Trong giai đoạn bất ổn trước đây, USD thường được hưởng lợi mạnh nhờ nhu cầu trú ẩn. Lần này, lợi thế đó vẫn còn, nhưng không áp đảo như các cú sốc truyền thống. Khi các thị trường bắt đầu tính tới khả năng Mỹ không còn bảo đảm tuyệt đối cho hạ tầng năng lượng Vùng Vịnh, trong khi thâm hụt tài khóa lớn, lợi suất trái phiếu nhạy cảm và tăng trưởng toàn cầu đứng trước rủi ro đình lạm, thì câu chuyện “có biến là mua USD” không còn đơn giản như cũ.

Chính sự suy yếu tương đối trong phản xạ trú ẩn ấy mới là phần đáng lo nhất đối với petrodollar, vì nó cho thấy niềm tin vào chiếc ô an ninh và chiếc ô thanh khoản không còn trùng khít như trước.

Vậy kết luận cuối cùng là gì, đó là Petrodollar chưa chết, nói nó sụp đổ ngay bây giờ là quá sớm. USD vẫn thống trị dự trữ toàn cầu, trái phiếu kho bạc Mỹ vẫn là tài sản lõi, SWIFT vẫn là hạ tầng chính, còn nhân dân tệ vẫn ở rất xa vị thế đủ sâu, đủ tự do và đủ tin cậy để thay thế hoàn toàn đồng bạc xanh. Nhưng cũng sẽ là sai lầm lớn nếu coi petroyuan chỉ là chuyện phóng đại.

Cái mới trong năm 2026 là petroyuan lần đầu bước ra khỏi lý thuyết để đi vào hành vi giao dịch thực, đi vào phí quá cảnh, vào hạ tầng thanh toán, vào chiến lược dự trữ của các nước nhập khẩu năng lượng và vào cách các doanh nghiệp bắt đầu nghĩ về rủi ro địa chính trị.

Nói ngắn gọn, thứ đang sụp đổ trước mắt chưa chắc là petrodollar theo nghĩa tuyệt đối, mà là giả định rằng petrodollar sẽ mãi không thể thay thế. Còn thứ đang trỗi dậy chưa chắc đã là một đế chế nhân dân tệ hoàn chỉnh, mà là một thế giới năng lượng phân mảnh hơn, nơi USD mất dần thế độc quyền ở các mắt xích rìa, còn nhân dân tệ giành thêm đất ở các hành lang thương mại có bảo trợ chiến lược.

Một khi thương mại dầu mỏ bị tách thành nhiều quỹ đạo thanh toán, địa vị của USD sẽ không mất trong một đêm, nhưng sẽ bị bào mòn từng lớp. Và lịch sử tiền tệ cho thấy, các hệ thống tưởng như bất động thường không sụp trong lúc mạnh nhất, chúng suy yếu khi những ngoại lệ nhỏ bắt đầu lặp lại đủ nhiều để trở thành một chuẩn mực mới.