Cách Mỹ và Trung Quốc chia đôi trật tự thế giới: Từ dầu Venezuela, bạc cho đến Greenland và Alberta

Sự can thiệp của Mỹ vào Venezuela, cuộc khủng hoảng ở Greenland, và những chuyển động tại Canada không phải là những sự kiện rời rạc. Chúng là những mảnh ghép của một bức tranh địa chính trị lớn hơn: thế giới đang phân cực thành hai khối ảnh hưởng do Mỹ và Trung Quốc dẫn dắt, với cuộc chiến giành tài nguyên chiến lược làm trung tâm.

Khi quân đội Mỹ tiến vào Caracas vào đầu tháng 1 năm 2026, dẫn đến việc bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và phu nhân Cilia Flores, và Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ hồi sinh ngành dầu mỏ của Venezuela, thế giới chứng kiến một bước ngoặt. Cùng lúc đó, giá bạc trên toàn cầu tăng vọt vượt 90 USD/ounce, và ở phương Bắc xa xôi, một cuộc khủng hoảng ngoại giao nổ ra xung quanh tương lai của Greenland.

Những sự kiện tưởng chừng không liên quan này thực chất được kết nối bởi một sợi chỉ đỏ: cuộc cạnh tranh quyền lực toàn diện giữa Washington và Bắc Kinh đang định hình lại trật tự thế giới, với các nguồn tài nguyên thiết yếu như dầu mỏ, kim loại công nghiệp và khoáng sản chiến lược trở thành những con bài then chốt.

Venezuela: Đòn bẩy địa chính trị từ dầu mỏ nặng và những bí mật chưa tiết lộ

Cuộc can thiệp quân sự của Mỹ vào Venezuela ngày 3 tháng 1 năm 2026 đánh dấu một chương mới trong chính sách đối ngoại của Washington. Trên bề mặt, động thái này nhằm vào nguồn dầu nặng khổng lồ 303 tỷ thùng của Venezuela, một loại nguyên liệu thô mà các nhà máy lọc dầu ở Texas đặc biệt ưa chuộng. Tuy nhiên, chiều sâu chiến lược vượt xa khỏi nhu cầu năng lượng đơn thuần.

Trước khi Mỹ kiểm soát, phần lớn dòng dầu xuất khẩu của Venezuela chảy về Trung Quốc. Theo dữ liệu từ công ty phân tích Kpler, năm 2025, Venezuela xuất khẩu trung bình 768.000 thùng dầu mỗi ngày, trong đó hơn một nửa hướng đến Bắc Kinh, đáp ứng khoảng 3% nhu cầu nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc.

Việc Mỹ giành quyền kiểm soát dòng chảy này, với kỳ vọng các tập đoàn năng lượng lớn như Chevron, ConocoPhillips và ExxonMobil sẽ khôi phục sản xuất, tạo ra một đòn bẩy đàm phán mạnh mẽ. Bằng cách nắm giữ van dầu cung cấp cho nền kinh tế Trung Quốc, Washington có thể tìm cách cân bằng áp lực từ Bắc Kinh trong các lĩnh vực then chốt khác, đặc biệt là về đất hiếm - một lĩnh vực mà Trung Quốc nắm giữ vị thế thống trị toàn cầu và đã nhiều lần sử dụng như một công cụ gây sức ép.

Để củng cố quyền kiểm soát, Mỹ đã liên tiếp thực hiện các chiến dịch bắt giữ tàu chở dầu. Tính đến ngày 16 tháng 1, ít nhất 6 tàu chở dầu có liên quan đến Venezuela đã bị lực lượng Hoa Kỳ bắt giữ tại vùng biển Caribe. Tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodriguez, dưới sự bảo trợ của Mỹ, đã cam kết cải cách Luật Dầu khí để thu hút đầu tư nước ngoài.

Bên cạnh dầu mỏ, một câu hỏi lớn khác được đặt ra: Venezuela đã chuyển những tài nguyên chiến lược nào khác cho Trung Quốc bên ngoài các kênh chính thức? Các nhà phân tích đặt giả thuyết rằng, dưới thời Maduro, Caracas có thể đã xuất khẩu một lượng đáng kể bạc hoặc các khoáng sản khác như coltan, thứ được cố Tổng thống Hugo Chavez gọi là “vàng xanh”, để né tránh lệnh trừng phạt của Mỹ, đổi lấy hỗ trợ tài chính hoặc đầu tư cơ sở hạ tầng.

Nếu Mỹ có thể tiếp cận và kiểm soát được những dòng chảy tài nguyên bí mật này thông qua các tài liệu nội bộ của chính phủ Venezuela, họ sẽ có thể làm thay đổi đáng kể cán cân nguồn cung toàn cầu đối với các kim loại then chốt.

Bạc: Sự trỗi dậy của “Kim loại chiến lược” và cuộc đua tích trữ toàn cầu

Năm 2025, Mỹ chính thức đưa bạc vào Danh sách Khoáng sản Chiến lược, một động thái công nhận vai trò không thể thiếu của kim loại này đối với an ninh kinh tế và công nghệ quốc gia. Quyết định này đã châm ngòi cho một đợt tăng giá mạnh mẽ.

Giá bạc tăng gần 150% trong năm 2025 và tiếp tục leo thang vào đầu 2026, tăng thêm 29% để vượt mốc 90 USD/ounce, thậm chí có lúc chạm 93.75 USD/ounce vào giữa tháng 1. Sự bùng nổ này phản ánh một thực tế thị trường: thế giới đã ở trong tình trạng thâm hụt cơ cấu suốt năm năm liên tiếp, với mức thâm hụt năm 2025 ước tính lên tới 95 triệu ounce, khoảng 3,000 tấn.

Nhu cầu công nghiệp đang thúc đẩy cơn sốt. Bạc là thành phần thiết yếu trong hạ tầng trung tâm dữ liệu AI, động cơ điện, và đặc biệt là công nghệ năng lượng mặt trời - lĩnh vực này một mình chiếm tới 29% nhu cầu công nghiệp bạc toàn cầu vào năm 2024, tăng từ 11% một thập kỷ trước. Mỗi chiếc xe điện chứa trung bình 25-50 gram bạc, nhiều hơn đáng kể so với xe động cơ đốt trong, báo hiệu nhu cầu sẽ còn tăng vọt.

Đầu năm 2026, Trung Quốc - nhà sản xuất 60-70% bạc tinh chế toàn cầu - củng cố thêm lợi thế của mình bằng cách siết chặt chế độ xuất khẩu, chỉ cấp phép cho 44 doanh nghiệp được xuất khẩu trong giai đoạn 2026-2027. Đây là một động thái chiến lược rõ ràng, tương tự như cách Bắc Kinh từng sử dụng đất hiếm làm công cụ địa chính trị.

Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh nhu cầu công nghiệp toàn cầu dự báo tăng vọt, và nó ngay lập tức đẩy giá bạc lên cao hơn. Sự kiện Mỹ can thiệp vào Venezuela càng thêm phần thổi bùng cơn sốt, khiến giá bạc trong ngày tăng gần 4% do lo ngại về gián đoạn nguồn cung tiềm tàng. Việc kiểm soát nguồn cung bạc không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn mang ý nghĩa tiền tệ sâu sắc, khi các ngân hàng trung ương và chính phủ ngày càng xem xét kim loại quý như một nền tảng ổn định cho hệ thống tài chính trong tương lai.

Greenland: Trận chiến Bắc cực và sự bất lực của Châu Âu

Trong khi Nam Mỹ nóng lên, Bắc Cực cũng trở thành một điểm nóng địa chính trị. Tổng thống Trump tiếp tục thúc đẩy tham vọng kiểm soát Greenland, hòn đảo lớn nhất thế giới với tiềm năng tài nguyên khổng lồ chưa được khai thác và vị trí chiến lược trên các tuyến hàng hải mới hình thành do băng tan. Sự quan tâm của Mỹ mang tính lịch sử, khi cố Tổng thống Harry Truman từng đề nghị mua đảo này với giá 100 triệu USD bằng vàng vào năm 1946, nhưng giờ đây đã trở nên cấp thiết.

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland (GEUS), Greenland được ước tính có: khoảng 1.5 triệu tấn đất hiếm có thể khai thác được; tài nguyên hydrocarbon tương đương khoảng 31 tỷ thùng dầu; cùng các khoáng sản then chốt như graphite, khoảng 6 triệu tấn, và lithium, khoảng 235.000 tấn, cho quá trình chuyển đổi năng lượng.

Phản ứng lại sự phản đối từ Đan Mạch và Liên minh châu Âu, Washington đã không ngần ngại sử dụng biện pháp mạnh, đe dọa áp thuế 10% lên hàng hóa của một số đồng minh châu Âu, với cảnh báo có thể tăng lên 25% nếu Brussels không thay đổi lập trường.

Động thái này phơi bày một sự thật phũ phàng: châu Âu, với 60% năng lượng phải nhập khẩu và những thất bại trong việc đa dạng hóa nguồn cung, đang ở trong thế cực kỳ yếu. Các nỗ lực thương mại độc lập như thỏa thuận với khối Mercosur ở Nam Mỹ đã gặp nhiều trở ngại, phần lớn do chính những quy định khí hậu khắt khe mà Brussels áp đặt.

Trung Quốc, mặt khác, đã áp dụng một chiến lược tinh vi thông qua đầu tư kinh tế. Các công ty Trung Quốc đã mua cổ phần chiến lược trong các dự án đất hiếm lớn như Kvanefjeld và đề nghị đầu tư vào cơ sở hạ tầng như sân bay. Điều này khiến Mỹ lo ngại về việc Bắc Kinh giành được ảnh hưởng trong khu vực chiến lược của NATO.

Canada: Con bài cân bằng và bóng ma ly khai tại Alberta

Giữa làn sóng căng thẳng, Canada xuất hiện như một nhân tố trung gian đầy bất ngờ. Chuyến thăm Bắc Kinh của Thủ tướng Mark Carney vào ngày 15-16 tháng 1 năm 2026 đã gửi đi một thông điệp quan trọng. Trong cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc, hai bên nhấn mạnh việc xây dựng “Quan hệ Đối tác Chiến lược Mới”, cam kết tăng cường hợp tác về kinh tế-thương mại, năng lượng, nông nghiệp và tài chính. Ông Carney tái khẳng định chính sách “một Trung Quốc” và mong muốn hợp tác đa phương.

Chuyến thăm này diễn ra trong bối cảnh Canada đang chịu áp lực kinh tế trực tiếp từ hành động của Mỹ tại Venezuela. Việc Mỹ khôi phục sản xuất dầu nặng ở đó có nguy cơ làm giảm nhu cầu nhập khẩu dầu nặng từ Alberta vào các nhà máy lọc dầu phía Nam nước Mỹ. Do đó, việc tìm kiếm thị trường thay thế ở Trung Quốc trở thành một động thái thực dụng, được củng cố bởi các thỏa thuận cụ thể như giảm thuế đối với canola của Canada và mở cửa thị trường cho xe điện Trung Quốc.

Tuy nhiên, nội bộ Canada không phải không có sóng gió. Tại tỉnh giàu dầu mỏ Alberta, phong trào ly khai đang gia tăng sức hút. Nhóm “Stay Free Alberta” đã tổ chức thành công nhiều sự kiện thu thập chữ ký ủng hộ, với hàng dài người dân chờ đợi tại các thành phố như Red Deer và Edmonton.

Theo luật mới của tỉnh, chỉ cần 178.000 chữ ký là đủ để kích hoạt một cuộc trưng cầu dân ý về quyền tự quyết. Một bài bình luận trên The Globe and Mail ngày 13 tháng 1 năm 2026 cảnh báo rằng một cuộc trưng cầu như vậy có thể mở ra cơ hội cho Tổng thống Trump can thiệp hoặc gây ảnh hưởng.

Dù khả năng Alberta trở thành “tiểu bang thứ 51” của Mỹ vẫn còn là suy đoán, ý tưởng này phản ánh mức độ bất ổn và phân mảnh mà cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung có thể gây ra ngay trong lòng các quốc gia đồng minh.

Hướng tới một trật tự thế giới phân cực

Các sự kiện dồn dập từ đầu năm 2026 - từ việc Mỹ kiểm soát dầu mỏ Venezuela, cuộc khủng hoảng bạc chiến lược, căng thẳng tại Greenland cho đến những chuyển động địa chính trị ở Canada - đều hội tụ về một điểm: thế giới đang tiến nhanh và rõ rệt hơn bao giờ hết đến một trật tự lưỡng cực được định hình bởi Washington và Bắc Kinh.

Trong trật tự mới này, an ninh quốc gia đồng nghĩa với an ninh tài nguyên. Mỹ đang tập trung củng cố ảnh hưởng tại Tây Bán cầu, kiểm soát các tuyến hàng hải then chốt và đảm bảo nguồn cung khoáng sản chiến lược. Trung Quốc đáp trả bằng cách siết chặt xuất khẩu các nguyên liệu thô then chốt mà họ thống trị, đồng thời mở rộng mạng lưới quan hệ kinh tế và đầu tư vào các khu vực như Nam Mỹ và Bắc Cực.

Châu Âu, trong cuộc chơi này, dường như đang bị gạt ra bên lề, thiếu cả sức mạnh cứng lẫn chiến lược thống nhất để bảo vệ lợi ích tài nguyên của mình. Sự phân cực này không chỉ định hình lại bản đồ chính trị toàn cầu mà còn tạo ra những biến động sâu sắc trên thị trường tài chính.

Giá cả hàng hóa chiến lược như bạc, dầu và đất hiếm sẽ ngày càng nhạy cảm với các diễn biến địa chính trị, đòi hỏi các nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách phải có tầm nhìn dài hạn và khả năng thích ứng linh hoạt trong một thế giới ngày càng chia rẽ.

Khi băng ở Greenland tiếp tục tan và giá bạc dao động theo từng động thái địa chính trị, một điều trở nên rõ ràng: cuộc chiến cho thế kỷ XXI không chỉ diễn ra trên chiến trường hay trong không gian mạng, mà còn ở sâu trong lòng đất và trong các thị trường hàng hóa — nơi quyền lực thực sự đang được định đoạt.