Liên minh BRICS đẩy mạnh đề xuất kết nối đồng tiền số CBDC

Trong một động thái chiến lược có thể định hình lại tương lai của giao dịch toàn cầu, Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) đã chính thức đề xuất kết nối các đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) giữa các quốc gia thành viên BRICS.

Đề xuất này, dự kiến là điểm nhấn quan trọng tại Hội nghị Thượng đỉnh BRICS 2026 do Ấn Độ chủ trì, không chỉ là một nâng cấp kỹ thuật mà còn là một tuyên bố chính trị rõ ràng nhằm xây dựng một hệ thống thanh toán xuyên biên giới độc lập, hiệu quả hơn, từng bước giảm sự phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ trong bối cảnh căng thẳng thương mại và địa chính trị leo thang.

Trong năm chủ tịch BRICS 2026 với chủ đề “Xây dựng vì sự Phục hồi, Đổi mới, Hợp tác và Bền vững”, Ấn Độ đang đề xuất một bước đi táo bạo nhằm kết nối các đồng tiền số của khối, một động thái có thể định hình lại dòng chảy tài chính toàn cầu và thử thách vị thế độc tôn của đồng USD trong thương mại quốc tế.

Đề xuất của RBI, đã được trình lên chính phủ Ấn Độ, đánh dấu lần đầu tiên một kế hoạch cụ thể về liên kết CBDC được đưa ra chính thức trong nội bộ khối. Đây là sự hiện thực hóa cụ thể từ Tuyên bố Rio de Janeiro năm 2025, nơi các nhà lãnh đạo BRICS cam kết tăng cường khả năng tương tác giữa các hệ thống thanh toán của thành viên.

Mục tiêu kép được xác định rõ: một mặt cải thiện hiệu quả và giảm chi phí cho các giao dịch thương mại, du lịch xuyên biên giới, mặt khác từng bước mở rộng vai trò của các đồng nội tệ, như đồng Rupee Ấn Độ, trên trường quốc tế.

Mặc dù RBI nhấn mạnh động lực chính là hiệu quả kinh tế chứ không phải “phi đô la hóa” trực diện, đề xuất này xuất hiện giữa lúc Mỹ tăng cường các biện pháp bảo hộ và Tổng thống Donald Trump công khai gọi BRICS là “một liên minh chống Mỹ”, đe dọa áp thuế quan lên các quốc gia liên kết với khối.

Động lực địa chính trị và sự thúc đẩy từ thực tiễn

Đề xuất liên kết CBDC được thúc đẩy bởi một tổ hợp các yếu tố, từ áp lực bên ngoài đến nhu cầu cấp thiết từ bên trong. Áp lực địa chính trị là một chất xúc tác không thể phủ nhận. Chính sách “Nước Mỹ trên hết” cùng với các mối đe dọa thuế quan, chẳng hạn như mức thuế tổng cộng 50% mà Ấn Độ phải đối mặt đối với một số hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ, đã tạo ra một môi trường thương mại bất ổn. Điều này buộc các nền kinh tế lớn mới nổi phải tìm kiếm các cơ chế hợp tác và thanh toán độc lập, có khả năng phục hồi cao hơn.

Song song đó, tham vọng chiến lược dài hạn của BRICS trong việc tái định hình trật tự tài chính toàn cầu ngày càng rõ nét. Với 39% GDP toàn cầu tính theo sức mua tương đương (PPP) và gần một nửa dân số thế giới, khối này có đủ quy mô để thử nghiệm các mô hình mới.

Các chuyên gia từ J.P. Morgan Research nhận định rằng quá trình phi đô la hóa không diễn ra đột ngột, mà là một xu hướng dần dần thông qua việc mở rộng sử dụng nội tệ trong thương mại và xây dựng các hệ thống thanh toán song song. Đề xuất CBDC chính là công cụ kỹ thuật then chốt để hiện thực hóa xu hướng này.

Ở cấp độ thực tiễn, mỗi thành viên BRICS đều có động lực nội tại mạnh mẽ. Đối với Ấn Độ, việc thúc đẩy sử dụng đồng Rupee số trong giao dịch quốc tế là một ưu tiên nhằm giảm bớt gánh nặng ngoại hối và tăng cường vị thế tài chính.

Trong khi đó, Nga, dưới áp lực của các lệnh trừng phạt, đã chính thức ra mắt đồng Rúp số vào tháng 1/2025 như một kênh thanh toán thay thế quan trọng, với khoảng 20% thương mại song phương với Trung Quốc hiện đã sử dụng đồng Nhân dân tệ số (e-CNY).

Trung Quốc, với chương trình e-CNY tiên tiến nhất thế giới, muốn mở rộng phạm vi quốc tế của đồng tiền này, trong khi Brazil và Nam Phi tìm cách hiện đại hóa hệ thống tài chính và thúc đẩy hội nhập khu vực.

Tiến độ triển khai CBDC trong BRICS

Để đề xuất liên kết chuyển từ ý tưởng sang hiện thực, nền tảng căn bản là sự phát triển nội tại của CBDC tại mỗi quốc gia. May mắn thay, tất cả các thành viên cốt lõi của BRICS đều đã tiến vào giai đoạn thử nghiệm tích cực, dù ở các mức độ và với trọng tâm khác nhau.

Ấn Độ đã đạt được bước tiến đáng kể với đồng E-Rupee. Kể từ khi ra mắt vào tháng 12 năm 2022, đồng tiền số này đã thu hút được khoảng 7 triệu người dùng bán lẻ. RBI đang không ngừng đổi mới để thúc đẩy việc áp dụng, thông qua việc phát triển khả năng thanh toán ngoại tuyến, tính năng lập trình cho các chương trình chuyển tiền của chính phủ, và các quan hệ đối tác chiến lược cho phép các công ty fintech cung cấp ví điện tử cho người dùng.

Trung Quốc tiếp tục dẫn đầu toàn cầu với đồng Digital Yuan (e-CNY), được Atlantic Council đánh giá là dự án thí điểm lớn nhất thế giới về quy mô và khối lượng giao dịch. Bắc Kinh đã và đang tích cực thúc đẩy việc sử dụng e-CNY trong thương mại quốc tế, bao gồm cả việc tham gia vào dự án mBridge đa quốc gia.

Brazil đang trên đà ra mắt đồng Digital Real (DREX) vào năm 2025, với tầm nhìn hướng tới việc sử dụng trong xuất khẩu. Nga, như đã đề cập, đã chính thức đưa đồng Rúp số vào hoạt động, và Nam Phi cũng đang tiến hành các thử nghiệm riêng. Sự phát triển đồng đều này tạo ra một cơ sở vững chắc để thảo luận về việc kết nối.

Những thách thức kỹ thuật, quản trị và bài học từ thực tế

Tuy nhiên, con đường xây dựng một “Cầu nối CBDC BRICS” thống nhất vẫn còn vô cùng gập ghềnh, đòi hỏi phải vượt qua hàng loạt thách thức phức tạp.

Thách thức đầu tiên và cấp thiết nhất nằm ở lĩnh vực kỹ thuật và quản trị. Làm thế nào để các CBDC được xây dựng trên những nền tảng công nghệ có thể khác biệt - như blockchain tập trung, phi tập trung hay hỗn hợp - có thể “giao tiếp” trơn tru với nhau? Cần phải xây dựng các tiêu chuẩn chung về bảo mật, quyền riêng tư, tốc độ giao dịch và cơ chế giải quyết sự cố.

Quan trọng hơn, cần thiết lập một khung quản trị chung để giám sát hệ thống liên kết này, một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn giữa các quốc gia có hệ thống pháp lý và ưu tiên kiểm soát vốn khác biệt.

Dự án mBridge từng là hình mẫu cho hợp tác xuyên biên giới, nhưng đã phải đối mặt với vấn đề mất cân bằng nghiêm trọng khi 95% khối lượng thanh toán sử dụng e-CNY của Trung Quốc, làm dấy lên lo ngại về sự thống trị của một đồng tiền. Hơn nữa, khi dự án bắt đầu đề cập đến việc mở rộng cho Nga và Iran, những nước đang chịu lệnh trừng phạt, Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) đã phải rút lui vào cuối năm 2024, cho thấy sự nhạy cảm địa chính trị có thể làm đứt gãy ngay cả những nỗ lực hợp tác kỹ thuật tiên tiến nhất.

Một thách thức kinh tế thực tế khác là cơ chế giải quyết mất cân bằng thương mại. Khi các quốc gia giao dịch trực tiếp bằng nội tệ số, sẽ xảy ra tình trạng một bên tích lũy lượng lớn đồng tiền của đối tác mà không có nhu cầu sử dụng, và trường hợp này đã từng xảy ra.

Trong quan hệ thương mại song phương trước đây giữa Nga và Ấn Độ, Nga đã tích lũy một lượng Rupee khổng lồ không thể sử dụng hiệu quả, cuối cùng buộc Ấn Độ phải cho phép đầu tư số tiền này vào thị trường trái phiếu trong nước.

Để giải quyết vấn đề này cho hệ thống CBDC, các giải pháp như sử dụng các thỏa thuận hoán đổi ngoại tệ song phương (swap lines) giữa các ngân hàng trung ương, hoặc thực hiện thanh toán ròng định kỳ hàng tuần, hàng tháng đang được các bên tích cực thảo luận.

Cuộc đối đầu quan điểm: CBDC Nhà nước vs. Stablecoin Tư nhân

Một lớp ý nghĩa sâu xa hơn của đề xuất này nằm ở cuộc cạnh tranh giữa hai mô hình tiền số tương lai: CBDC do nhà nước phát hành và kiểm soát và stablecoin do khu vực tư nhân phát hành. Ấn Độ, thông qua phát biểu của Phó Thống đốc RBI T Rabi Sankar, đã thể hiện quan điểm rất rõ ràng. Ông khẳng định CBDC “không đặt ra nhiều rủi ro như stablecoin”, vốn làm dấy lên lo ngại đáng kể về ổn định tiền tệ, chính sách tài khóa, hoạt động trung gian ngân hàng và khả năng phục hồi của cả hệ thống tài chính.

Sự lo ngại của Ấn Độ và nhiều nước BRICS khác xuất phát từ việc stablecoin, đặc biệt là những đồng gắn với đồng đô la Mỹ (như USDT, USDC), có thể âm thầm làm suy yếu hệ thống thanh toán quốc gia và gây ra sự phân mảnh trong cơ sở hạ tầng tài chính nội địa. Nếu người dân và doanh nghiệp chuyển sang sử dụng rộng rãi một stablecoin toàn cầu, ngân hàng trung ương sẽ mất dần quyền kiểm soát đối với chính sách tiền tệ và lãi suất.

Do đó, việc thúc đẩy một mạng lưới CBDC liên kết cũng là một chiến lược tự vệ, nhằm củng cố chủ quyền tiền tệ quốc gia bằng một giải pháp số an toàn, được kiểm soát và có tính pháp lý cao hơn.

Tác động tiềm tàng và triển vọng dài hạn

Dù còn nhiều chướng ngại, sáng kiến này vẫn mang ý nghĩa to lớn. Thành công của nó sẽ từng bước dịch chuyển cán cân trong hệ thống tài chính toàn cầu. Các nhà phân tích dự đoán rằng một hệ thống thanh toán liên kết như BRICS Pay, dự kiến ra mắt năm 2026, có thể chuyển hướng tới 15% thương mại toàn cầu sang sử dụng CBDC vào năm 2030.

Đối với thị trường ngoại hối, điều này đồng nghĩa với việc nhu cầu giao dịch bằng đồng USD trong khu vực BRICS có thể giảm dần, dẫn đến biến động tỷ giá gia tăng giữa các đồng tiền thành viên và tạo ra các cặp tiền tệ mới nổi đáng chú ý.

Tuy nhiên, cần có cái nhìn thực tế về tốc độ. Như nhà phân tích Steven Boykey Sidley từ Bridge Capital nhận định, đề xuất trong hình thức hiện tại “sẽ không có nhiều tác động” ngay lập tức và “sẽ không thay thế được đồng USD” trong ngắn hạn. Giá trị trước mắt của nó nằm ở việc xây dựng năng lực, tạo ra sự lựa chọn dự phòng và tăng cường sức mạnh thương lượng tập thể cho các nền kinh tế thành viên.

Các tổ chức quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng đưa ra lời cảnh báo thận trọng, chỉ ra rằng sự phát triển của CBDC xuyên biên giới cần được quản lý cẩn trọng để giải quyết các rủi ro về ổn định tài chính, rửa tiền và lây lan khủng hoảng.

Cuối cùng, triển vọng của đề xuất mang tính bước ngoặt này sẽ phụ thuộc vào khả năng các quốc gia BRICS, với sự đa dạng và đôi khi là mâu thuẫn trong lợi ích, có thể tìm được tiếng nói chung trên những bàn đàm phán kỹ thuật khô khan nhưng lại mang ý nghĩa chính trị sâu sắc. Hội nghị Thượng đỉnh BRICS 2026 tại Ấn Độ sẽ là thước đo quan trọng đầu tiên cho quyết tâm đó.