Trái phiếu Nhật chao đảo kỷ lục: Cú sốc thuế và áp lực toàn cầu

Thị trường trái phiếu Nhật Bản đang rung chuyển với lợi suất kỷ lục, khi lời hứa cắt giảm thuế của Thủ tướng Sanae Takaichi đối mặt cuộc bầu cử sớm thổi bùng lo ngại về kỷ luật tài khóa, buộc Bộ trưởng Tài chính phải can thiệp bằng lời nói và đặt Ngân hàng Trung ương Nhật Bản vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa ổn định lợi suất và bảo vệ đồng yên.

Thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) - trụ cột 7.500 tỷ USD của tài chính toàn cầu - đang chứng kiến sự sụp đổ niềm tin chưa từng có. Chỉ trong những ngày đầu năm 2026, lợi suất trái phiếu kỳ hạn siêu dài đã phá vỡ mọi kỷ lục, vượt ngưỡng tâm lý 4% và chạm đỉnh lịch sử 4.215%.

Cơn bán tháo dữ dội này, bắt nguồn từ lo ngại về chính sách tài khóa nới lỏng trước thềm bầu cử, không chỉ làm rung chuyển thị trường nội địa mà còn gửi những cơn địa chấn mạnh đến thị trường trái phiếu Mỹ, châu Âu và đặt ra một bài toán hóc búa cho các nhà hoạch định chính sách toàn cầu.

Lời hứa thuế và sự sụp đổ lòng tin

Nguyên nhân cốt lõi của cuộc khủng hoảng này bắt nguồn từ những cam kết chính trị. Thủ tướng Sanae Takaichi, người lên nắm quyền từ tháng 10 năm trước và đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử hạ viện đột xuất vào ngày 8 tháng 2, đã công bố kế hoạch cắt giảm thuế tiêu dùng, đặc biệt tập trung vào thuế thực phẩm. Điểm then chốt khiến thị trường hoảng loạn là sự thiếu vắng một kế hoạch tài chính rõ ràng để bù đắp khoản thu ngân sách bị mất này.

“Thị trường trái phiếu về cơ bản là con chim báo động trong hầm mỏ,” Yuuki Fukumoto, nhà nghiên cứu tài chính cấp cao tại Viện Nghiên cứu NLI, nhận định về bối cảnh này.

Lời hứa chính trị, dù nhằm mục đích tranh cử, đã thổi bùng mối lo ngại sâu sắc về việc Nhật Bản sẽ càng xa rời con đường tài khóa bền vững. Các nhà đầu tư lo sợ một làn sóng phát hành trái phiếu chính phủ mới để bù đắp thâm hụt, dẫn đến tình trạng cung vượt cầu và giá trái phiếu lao dốc.

Từ kỷ lục đau đớn đến phục hồi mong manh

Phản ứng của thị trường diễn ra nhanh chóng và dữ dội. Vào ngày 20 tháng 1 năm 2026, lợi suất trái phiếu kỳ hạn 40 năm đã bùng nổ, tăng hơn 25-27 điểm cơ bản chỉ trong một phiên, và đạt đỉnh kỷ lục 4.215%, lần đầu tiên trong lịch sử vượt qua ngưỡng tâm lý 4% kể từ khi được phát hành vào năm 2007. Sự điều chỉnh không chỉ dừng lại ở kỳ hạn siêu dài.

Lợi suất trái phiếu 30 năm vọt lên 3.85-3.88%, trong khi kỳ hạn 20 năm tăng khoảng 28 điểm cơ bản lên trên 3.4%. Ngay cả trái phiếu kỳ hạn 10 năm cũng tăng mạnh lên khoảng 2.31-2.38%, mức cao nhất kể từ năm 1999.

Kể từ khi Thủ tướng Takaichi nhậm chức, lợi suất trái phiếu 20 và 40 năm đã tăng tổng cộng khoảng 80 điểm cơ bản, phản ánh một sự điều chỉnh sâu rộng và đầy đau đớn.

Trước sự sụp đổ của thị trường, Bộ trưởng Tài chính Satsuki Katayama đã phải lên tiếng công khai kêu gọi bình tĩnh vào ngày 21 tháng 1. Bà nhấn mạnh chính phủ đang theo dõi sát sao và kỳ vọng thị trường sẽ ổn định. Lời phát biểu này có tác động tức thì, dẫn đến một đợt phục hồi nhẹ một phần.

Lợi suất trái phiếu 40 năm giảm 22 điểm cơ bản, trong khi kỳ hạn 30 năm giảm từ 7.5 đến 16.5 điểm cơ bản xuống còn khoảng 3.71-3.8%. Tuy nhiên, sự phục hồi này được đánh giá là mong manh và thiếu xung lực. Lợi suất trái phiếu 40 năm vẫn neo ở mức trên 4%, cụ thể là 4.04%-4.05%, và lợi suất 30 năm ở 3.8%.

Các chuyên gia thị trường tỏ ra hết sức hoài nghi về tính bền vững của đà phục hồi. Katsutoshi Inadome, chiến lược gia cấp cao tại Sumitomo Mitsui Trust Asset Management, nhận định: “Nhận xét của Bộ trưởng Katayama sẽ có một số tác động đến thị trường, nhưng đây không phải là loại biến động có thể bị ngăn chặn chỉ bằng can thiệp bằng lời nói. Trái phiếu sẽ có khả năng được mua vào hôm nay, nhưng đà tăng lợi suất có khả năng dần mờ nhạt”.

Quan điểm trên được Kazuya Fujiwara, chiến lược gia thu nhập cố định tại Mitsubishi UFJ Morgan Stanley Securities, đồng tình: “Thị trường trái phiếu đã phục hồi, nhưng động thái này thiếu đà tăng mạnh. Trừ khi sự bất ổn xung quanh chính sách tài chính được cải thiện rõ ràng, sẽ rất khó để tìm thấy chất xúc tác cho việc mua vào”.

Ngân hàng Trung ương Nhật Bản trong thế khó

Áp lực lớn nhất hiện nay đang đè lên Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ). Cuộc họp chính sách kéo dài hai ngày bắt đầu vào ngày 22 tháng 1 diễn ra trong bầu không khí thận trọng. Mặc dù BOJ được kỳ vọng rộng rãi sẽ giữ nguyên lãi suất, sự chú ý đổ dồn vào cuộc họp báo của Thống đốc Kazuo Ueda.

Các nhà kinh tế tại HSBC Global Investment Research cảnh báo: “Nếu Thống đốc Ueda quay trở lại lập trường thận trọng thông thường thay vì chủ động báo hiệu thêm các đợt tăng lãi suất, đồng yên có thể phải đối mặt với áp lực giảm giá mới, từ đó làm dấy lên lo ngại về lạm phát nhập khẩu”. Tuy nhiên, một số tổ chức như Citi dự báo ngược lại, rằng BOJ thậm chí có thể tăng lãi suất tới ba lần trong năm nay nếu đồng yên tiếp tục suy yếu một cách không kiểm soát.

Một công cụ mạnh tay hơn mà thị trường đang dõi theo là khả năng BOJ thực hiện can thiệp mua trái phiếu khẩn cấp với quy mô lớn.

Tuy nhiên, Ryutaro Kimura, chiến lược gia thu nhập cố định cấp cao tại AXA Investment Managers, cảnh báo về một hệ quả nguy hiểm: “Nhiều người tham gia thị trường kỳ vọng BOJ sẽ thực hiện các giao dịch mua trái phiếu chính phủ đặc biệt, nhưng điều này sẽ phụ thuộc vào việc chính phủ có chấp nhận việc đồng yên mất giá sau đó hay không”.

Ông nhấn mạnh: “Nếu BOJ can thiệp mạnh mẽ vào thị trường để đẩy lãi suất xuống, tỷ giá USD/JPY ít nhất sẽ vượt qua tuyến phòng thủ của chính phủ ở mức 160 yên đổi 1 đô la Mỹ”. Ngưỡng 160 này được coi là “lằn ranh đỏ” tâm lý, và việc vượt qua nó có thể kích hoạt can thiệp ngoại hối trực tiếp từ Bộ Tài chính Nhật Bản.

Tín hiệu từ hệ thống ngân hàng nội địa và bối cảnh bầu cử bất ổn

Trong cơn bão tố, một tín hiệu tích cực hiếm hoi đến từ hệ thống tài chính nội địa. Sumitomo Mitsui Financial Group Inc., ngân hàng lớn thứ hai Nhật Bản, đã phát đi tín hiệu rõ ràng về ý định tích cực tái xây dựng danh mục nắm giữ trái phiếu chính phủ nội địa một khi đà tăng lợi suất kết thúc và thị trường ổn định trở lại.

Động thái này có thể đóng vai trò như một lưới an toàn, hấp thụ một phần nguồn cung trong tương lai, nhưng các nhà phân tích lưu ý rằng đó chỉ là giải pháp tình thế và không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ.

Nguyên nhân gốc rễ ấy nằm ở bầu không khí chính trị bất ổn. Cuộc bầu cử sớm vào ngày 8 tháng 2 đang tạo ra sự không chắc chắn lớn. Các nhà đầu tư lo ngại rằng nếu đảng cầm quyền của Thủ tướng Takaichi giành chiến thắng lớn, các cam kết cắt giảm thuế không được tài trợ rõ ràng sẽ được triển khai mạnh mẽ, dẫn đến làn sóng phát hành nợ mới.

Ngược lại, một kết quả bầu cử bất phân thắng bại hoặc sự thay đổi chính phủ cũng có thể dẫn đến bế tắc chính sách và làm trầm trọng thêm bất ổn. Oxford Economics nhận định rằng đợt tăng lợi suất JGB gần đây “đã đi quá xa và quá nhanh”, nhưng thừa nhận rằng xu hướng dài hạn vẫn là lợi suất cao hơn trong bối cảnh chính sách tài khóa mở rộng.

Hiệu ứng lan tỏa toàn cầu và những rủi ro kép

Cơn địa chấn từ Nhật Bản đã nhanh chóng lan ra toàn cầu. Vikram Rai, nhà kinh tế cấp cao tại TD Economics, nhấn mạnh: “Những gì xảy ra ở Nhật Bản không chỉ dừng lại ở Nhật Bản”. Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm đã tăng tới 9 điểm cơ bản, trong khi thị trường trái phiếu chính phủ Anh, Canada và châu Âu cũng chịu áp lực.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã xác nhận ông đã trao đổi với người đồng cấp Nhật Bản về các động thái này và thừa nhận chúng đã ảnh hưởng trực tiếp đến Trái phiếu Kho bạc Mỹ. Có ba kênh chính dẫn đến hiệu ứng lan tỏa này.

Thứ nhất, các giao dịch “carry trade” vay đồng yên lãi suất thấp để đầu tư vào tài sản nước ngoài trở nên kém hấp dẫn hơn khi lợi suất trong nước tăng.

Thứ hai, nhu cầu từ các nhà đầu tư thể chế Nhật Bản (như các công ty bảo hiểm và quỹ hưu trí) đối với trái phiếu chính phủ nước ngoài sẽ giảm khi họ phải đối mặt với áp lực ở thị trường nội địa.

Thứ ba, thị trường toàn cầu đang định giá lại phí bù rủi ro kỳ hạn khi chứng kiến một quốc gia có nợ công khổng lồ như Nhật Bản có thể chịu áp lực tài khóa mạnh.

Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh thị trường trái phiếu toàn cầu vốn đã căng thẳng. Kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố gói thuế quan “Ngày Giải phóng” vào tháng 4 năm trước, nỗi lo lạm phát đã đẩy lợi suất trái phiếu dài hạn tăng trên toàn thế giới.

Gần đây hơn, đề xuất mua Greenland của ông Trump tiếp tục gây áp lực giảm giá lên trái phiếu kho bạc Mỹ. Đồng thời, các nhà giao dịch đang đặt cược rằng các ngân hàng trung ương lớn sẽ làm chậm hoặc tạm dừng chu kỳ nới lỏng tiền tệ trong năm 2026, làm giảm một nguồn cầu quan trọng cho trái phiếu chính phủ toàn cầu.

Triển vọng và điểm cần theo dõi

Bước sang ngày 22 tháng 1, thị trường tạm thời bước vào trạng thái thận trọng chờ đợi. Trái phiếu chính phủ tương đối ổn định trong phiên giao dịch sớm tại Tokyo, với lợi suất trái phiếu 10 năm không đổi ở mức 2.285%.

Song song đó, Bộ Tài chính Nhật Bản thông báo kế hoạch đấu giá 4.700 tỷ Yên, khoảng 29.6 tỷ USD, trái phiếu chiết khấu (TD-Bill) kỳ hạn 3 tháng vào ngày 26 tháng 1, một động thái thường lệ nhưng sẽ là phép thử quan trọng cho tâm lý thị trường trong giai đoạn nhạy cảm.

Tương lai của thị trường trái phiếu Nhật Bản vẫn chìm trong bóng tối của sự bất ổn. Các nhà đầu tư cần theo dõi sát sao ba yếu tố then chốt.

Thứ nhất là kết quả cuộc bầu cử ngày 8 tháng 2 và các chính sách tài khóa cụ thể sẽ được công bố sau đó. Thứ hai là định hướng chính sách của BOJ, không chỉ qua cuộc họp hiện tại mà còn qua các tín hiệu về lộ trình bình thường hóa và khả năng can thiệp. Thứ ba là diễn biến của đồng yên, với ngưỡng 160 JPY/USD như một điểm nóng có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền.

Câu chuyện của Nhật Bản không chỉ là một cú sốc thị trường đơn lẻ. Nó là lời cảnh tỉnh sống động về giới hạn của chính sách tài khóa mở rộng trong một thế giới có mức nợ công toàn cầu ở đỉnh cao lịch sử. Khi “neo ổn định” của hệ thống tài chính toàn cầu bắt đầu lung lay, nó nhắc nhở rằng ngay cả những thị trường được coi là an toàn và ổn định nhất cũng có thể nhanh chóng chuyển hướng khi niềm tin vào kỷ luật tài khóa bị xói mòn.