Thượng viện Anh cảnh báo nguy cơ bong bóng Shadow Banking 250 nghìn tỷ USD

Trong một báo cáo gây chấn động, Ủy ban Thượng viện Anh đã thẳng thừng chỉ trích Bộ Tài chính nước này vì thái độ “thụ động” và “hiểu biết hạn chế” trước những rủi ro khổng lồ từ thị trường ngân hàng bóng tối (shadow banking) đang phình to tới 250 nghìn tỷ USD, kèm theo những dấu hiệu rạn nứt đầu tiên từ các vụ vỡ nợ lớn và lời cảnh báo đáng sợ về “những con gián” từ giới tài chính hàng đầu.

Sự phát triển bùng nổ của thị trường tín dụng tư nhân (private credit) và ngân hàng bóng tối, nơi hoạt động cho vay diễn ra ngoài vòng kiểm soát của hệ thống ngân hàng truyền thống, đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sự ổn định tài chính toàn cầu.

Báo cáo ngày 09/01/2026 từ Ủy ban Quy định Dịch vụ Tài chính của Thượng viện Anh (House of Lords) đã gióng lên hồi chuông báo động, phê phán mạnh mẽ sự thiếu hiểu biết và thái độ thụ động của Bộ Tài chính Anh (Treasury) trước cơn sốt private markets. Sự chỉ trích này càng trở nên đáng lo ngại khi đặt trong bối cảnh thị trường ngân hàng bóng tối toàn cầu đã đạt quy mô không tưởng 250 nghìn tỷ USD, chiếm tới 51% toàn hệ thống tài chính, theo số liệu từ Ủy ban Ổn định Tài chính (FSB) do chính Thống đốc Ngân hàng Anh Andrew Bailey chủ trì.

Sự trỗi dậy của một gã khổng lồ trong bóng tối

Sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008, làn sóng quy định siết chặt dành cho các ngân hàng truyền thống đã vô tình tạo ra mảnh đất màu mỡ cho một hệ thống tài chính song song phát triển mạnh mẽ. Đó là thế giới của ngân hàng bóng tối (shadow banking) và tín dụng tư nhân (private credit), nơi các quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí và quỹ phòng hộ thực hiện vai trò trung gian tài chính mà không chịu sự giám sát chặt chẽ như ngân hàng.

Sự dịch chuyển này đã tạo nên một thị trường khổng lồ nhưng đầy bí ẩn. Toàn bộ lĩnh vực trung gian tài chính phi ngân hàng (Non-Bank Financial Intermediation - NBFI) đã đạt 256.8 nghìn tỷ USD, trong đó riêng shadow banking chiếm khoảng 250 nghìn tỷ USD, vượt xa quy mô 191.3 nghìn tỷ USD của hệ thống ngân hàng truyền thống. Đáng chú ý, tốc độ tăng trưởng của khu vực này lên tới 9.4% trong năm qua, gấp đôi mức tăng trưởng 4.7% của ngân hàng thông thường.

Tại Vương quốc Anh, sự bùng nổ còn rõ rệt hơn. Thị trường private markets của Anh đã tăng trưởng 56% kể từ năm 2015, đạt quy mô 185 tỷ USD, tương đương 138 tỷ bảng Anh, trở thành thị trường lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Mỹ. Sức hút của lĩnh vực này nằm ở lợi nhuận hấp dẫn, với lãi suất cho vay thường trên 10% cộng với các khoản phí sắp xếp phức tạp. Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh chóng đi kèm với một điểm mù chết người: sự thiếu minh bạch.

FSB thẳng thắn thừa nhận tồn tại “những lỗ hổng dữ liệu nghiêm trọng”, đặc biệt là ở các giao dịch xuyên biên giới với các quỹ phòng hộ hoặc quỹ tín dụng tư nhân đặt tại các thiên đường thuế. Hàng nghìn tỷ USD tín dụng đang được giấu kín khỏi tầm mắt của các nhà quản lý, khiến việc đánh giá rủi ro hệ thống trở nên bất khả thi.

Chính vì thế, báo cáo của House of Lords đã kết luận rằng hiện chưa có đủ thông tin để khẳng định liệu private markets có thực sự là rủi ro “hệ thống” hay không, nhưng thái độ thụ động của Bộ Tài chính Anh trước một vấn đề tiềm ẩn nguy hiểm như vậy là điều vô cùng đáng ngạc nhiên và đáng trách.

Những vết nứt đầu tiên và lời cảnh báo về “những con gián”

Những lo ngại trên không còn là lý thuyết khi hàng loạt sự kiện đổ vỡ cụ thể bắt đầu xuất hiện, hé lộ những tiêu chuẩn cho vay lỏng lẻo đáng báo động. Điển hình là vụ sụp đổ của First Brands Group vào cuối tháng 9/2025. Tập đoàn cung cấp linh kiện ô tô khổng lồ của Mỹ này, với doanh thu hàng năm 5 tỷ USD và 26.000 nhân viên, đã nộp đơn phá sản với một vụ việc trị giá lên tới 12 tỷ USD.

Trung tâm của scandal này là việc sử dụng các hóa đơn thương mại làm tài sản thế chấp cho các khoản vay, một hình thức tài trợ thương mại đang bị điều tra vì nghi ngờ vi phạm quy định và có dấu hiệu gian lận. Bộ Tư pháp Mỹ hiện đang vào cuộc, trong khi nhà sáng lập Patrick James đã phải từ chức.

Hậu quả của vụ việc lan tỏa nhanh chóng, đặc biệt đối với ngân hàng đầu tư Jefferies, định chế đã định giá First Brands lên tới 10 tỷ USD. Thông qua quỹ Point Bonita Capital trị giá 3 tỷ USD, Jefferies có mức độ tiếp xúc rủi ro lên đến 715 triệu USD với First Brands, chưa kể các khoản đầu tư cổ phần trực tiếp và các khoản vay nhỏ khác.

Cổ phiếu của Jefferies đã lao dốc hơn 20% trong tháng, bất chấp lãnh đạo Rich Handler và Brian Friedman cố gắng trấn an rằng tác động bị “thổi phồng” và ngân hàng có khả năng hấp thụ tổn thất. Sự hoảng loạn còn lan sang các nhà đầu tư lớn khác như Morgan Stanley và BlackRock, những tổ chức đã cố gắng rút vốn khỏi quỹ Point Bonita, trong khi UBS cũng bị vướng vào vòng xoáy.

Một vụ sụp đổ khác, công ty tài trợ ô tô cận prime Tricolor, càng củng cố cho bức tranh ảm đạm. Những sự kiện này chính là hiện thân cho lời cảnh báo nổi tiếng của Jamie Dimon, CEO của JPMorgan, về việc nhiều “con gián” sẽ xuất hiện do tiêu chuẩn cho vay yếu kém tích tụ qua nhiều năm. Ông Dimon nhấn mạnh rằng khi một con gián lộ diện, thường có rất nhiều con khác đang ẩn nấp.

Sự bùng nổ của private credit toàn cầu, với quy mô ước tính khoảng 3 nghìn tỷ USD theo Morgan Stanley, trong đó 1 nghìn tỷ USD được bổ sung chỉ trong 5 năm gần đây, đang cho thấy những đặc điểm điển hình của một bong bóng.

Cơ quan xếp hạng tín dụng Fitch Ratings mô tả lĩnh vực này có “đặc trưng bong bóng”, với sự tăng trưởng nhanh chóng, đổi mới tài chính liên tục, cạnh tranh khốc liệt và mức độ sử dụng đòn bẩy ngày càng cao. Áp lực này thể hiện rõ trên thị trường chứng khoán, khi cổ phiếu của các ông lớn trong ngành như Blackstone, KKR và Apollo đều giảm giá trung bình từ 10% trở lên trong giai đoạn đỉnh điểm lo ngại.

Sự phản ứng chậm trễ của nhà quản lý và nỗ lực đuổi theo thực tế

Trước mối đe dọa ngày càng lớn, báo cáo của House of Lords đã vạch rõ sự tương phản trong phản ứng giữa các cơ quan. Trong khi Ủy ban này khen ngợi Ngân hàng Trung ương Anh (Bank of England) vì những hành động tích cực, họ lại chỉ trích nặng nề thái độ “thụ động” và “thiếu hiểu biết sâu sắc” của Bộ Tài chính Anh.

Lord Hollick, Chủ tịch Ủy ban và là cựu lãnh đạo tập đoàn truyền thông khổng lồ UBM, đã kêu gọi Bộ Tài chính phải chủ động và tò mò hơn. Ông nhấn mạnh: “Rõ ràng quy mô và tầm quan trọng của lĩnh vực này đủ lớn để Bộ Tài chính phải xem xét kỹ lưỡng, vì tiền của người tiết kiệm, quỹ hưu trí và bảo hiểm đang liên quan trực tiếp. Trời không dung nếu có chuyện bất ổn xảy ra.”

Mặt khác, Ngân hàng Anh đã được ghi nhận vì những bước đi tiên phong. Cuối năm 2025, ngân hàng này đã khởi động bài kiểm tra sức chịu đựng (stress test) đầu tiên trên thế giới dành riêng cho lĩnh vực ngân hàng bóng tối. Bài kiểm tra được thiết kế mô phỏng một cú sốc toàn cầu, diễn ra qua hai vòng với kết quả dự kiến công bố vào đầu năm 2027. Mục tiêu là đánh giá khả năng phục hồi của private equity và tín dụng tư nhân, cũng như cách thức rủi ro có thể lan truyền từ khu vực này vào trung tâm của hệ thống tài chính, từ đó ảnh hưởng đến việc làm và thị trường thế chấp.

Trước đó, vào tháng 11/2025, 11 công ty bảo hiểm nhân thọ lớn của Anh, bao gồm Aviva và Legal & General, đã vượt qua một đợt stress test mô phỏng tình huống suy thoái thị trường nghiêm trọng. Kết quả cho thấy vốn của họ vẫn dư thừa 154% sau khi “mất” gần 9 tỷ bảng Anh.

Tuy nhiên, một mối lo ngại mới lại nảy sinh. Nhiều công ty bảo hiểm và quỹ hưu trí Anh, vốn là những nhà đầu tư lớn vào private credit, đang bị mua lại bởi các công ty private equity Mỹ. Có thể kể đến các thương vụ như Athora thâu tóm PIC với giá 5.2 tỷ bảng hay Brookfield mua lại Just Group với giá 2.4 tỷ bảng.

Sự thâm nhập này làm dấy lên lo ngại về việc các chiến lược đầu tư mạo hiểm hơn có thể được áp dụng, làm gia tăng rủi ro tổng thể cho hệ thống tài chính Anh. Trước tình hình đó, Ủy ban House of Lords thậm chí đã đề xuất trao thêm quyền cho Ngân hàng Anh để thu thập dữ liệu từ khu vực tư nhân nếu cần thiết.

Bài học lịch sử và con đường phía trước đầy thách thức

Nhìn lại lịch sử, sự trỗi dậy của shadow banking và private credit mang trong mình những điểm tương đồng đáng lo ngại với các cuộc khủng hoảng tài chính trong quá khứ. Nó gợi nhớ đến cuộc khủng hoảng cho vay dưới chuẩn năm 2008, khi các khoản thế chấp rủi ro cao được đóng gói và che giấu dưới dạng những sản phẩm tài chính phức tạp. Hay như thời kỳ bùng nổ trái phiếu rác (junk bond) vào những năm 1980 và cuộc khủng hoảng tiết kiệm-cho vay (Savings and Loan crisis) tại Mỹ thập niên 1970.

Điểm chung của tất cả những thời kỳ này là sự nới lỏng tiêu chuẩn tín dụng, các nhà quản lý bị bỏ lại phía sau trong bóng tối thông tin, và sự dễ dàng kiếm lời ban đầu luôn kết thúc bằng một cú sụp đổ thảm khốc khi chu kỳ kinh tế đảo chiều.

Đứng trước nguy cơ lịch sử lặp lại, cộng đồng quốc tế đang nỗ lực hành động. FSB đã lên kế hoạch dành toàn bộ năm 2026 để cố gắng lấp đầy những khoảng trống dữ liệu khổng lồ, mặc dù thách thức vẫn còn rất lớn do sự thiếu vắng một định nghĩa chuẩn về private credit được tất cả các quốc gia chấp nhận.

Tóm lại, dù chưa có bằng chứng rõ ràng về một cuộc khủng hoảng hệ thống tức thì, sự kết hợp giữa quy mô khổng lồ, sự thiếu minh bạch trầm trọng và những dấu hiệu đổ vỡ thực tế đang đặt toàn bộ hệ thống tài chính toàn cầu trước một thử thách chưa từng có.

Các nhà đầu tư, đặc biệt là những người tham gia gián tiếp thông qua quỹ hưu trí hay hợp đồng bảo hiểm, cần phải theo dõi sát sao mọi diễn biến.

Ngân hàng Anh và các cơ quan quản lý toàn cầu đang bắt đầu hành động, nhưng như lời cảnh tỉnh của Lord Hollick, chúng ta không thể chờ đợi cho đến khi “bầu trời sụp đổ” mới nhận ra mối nguy hiểm đã hiện hữu ngay trước mắt.