Nga gần như phục hồi toàn bộ tài sản bị đóng băng bởi phương Tây nhờ giá vàng tăng

Bất chấp hệ thống trừng phạt kinh tế nghiêm ngặt nhất trong lịch sử hiện đại, nền tài chính Nga đã chứng minh sức bền đáng kinh ngạc. Theo tính toán mới nhất của Bloomberg công bố đầu năm 2026, giá trị dự trữ vàng của Ngân hàng Trung ương Nga đã tăng thêm hơn 216 tỷ USD kể từ tháng 2/2022 đến cuối năm 2025.

Con số này gần như bù đắp toàn bộ giá trị khoảng 244 tỷ USD tài sản chủ quyền của Nga bị Liên minh châu Âu đóng băng sau khi xung đột tại Ukraine bùng nổ, với riêng EU phong tỏa khoảng 210 tỷ euro.

Kết quả này không đến từ may mắn mà là thành tựu của một chiến lược dài hạn được hoạch định kỹ lưỡng, khẳng định vị thế của vàng như công cụ tối ưa để đối phó với các cú sốc địa chính trị và bảo vệ chủ quyền tài chính quốc gia trong thời đại bất ổn.

Chiến lược dự trữ vàng dài hạn và sự chuẩn bị từ những năm 2014

Chiến lược tích lũy vàng quy mô lớn của Nga không phải là phản ứng tức thời trước xung đột năm 2022, mà là một kế hoạch được vạch ra từ tám năm trước đó. Sau sự kiện Crimea năm 2014 và đợt trừng phạt đầu tiên từ phương Tây, Ngân hàng Trung ương Nga đã bắt đầu chiến dịch mua vàng mạnh mẽ.

Trong vòng sáu năm tiếp theo, từ 2014 đến 2020, nước này đã bổ sung vào kho dự trữ quốc gia khoảng 40 triệu ounce vàng, tương đương 1.244 tấn. Điều đáng chú ý là phần lớn lượng vàng này được mua vào ở mức giá tương đối thấp, dao động trong khoảng 1.100 đến 1.500 USD/ounce, tạo nên một mức giá trung bình vô cùng hợp lý trước khi giá vàng bùng nổ sau này.

Một động thái chiến lược khác diễn ra ngay trước ngưỡng cửa xung đột. Nga đã chuyển đổi toàn bộ tài sản trong Quỹ Phúc lợi Quốc gia - quỹ dự phòng chiến lược của quốc gia, sang một cơ cấu mới: 60% bằng nhân dân tệ (CNY) và 40% bằng vàng.

Báo cáo năm 2024 của Tập đoàn RAND nhận định rằng “đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy Nga đang chuẩn bị cho áp lực kinh tế gia tăng từ phương Tây”. Trong suốt cuộc xung đột, chính quỹ này đã trở thành nguồn lực quan trọng để hỗ trợ ngân sách liên bang.

Đến thời điểm tháng 2/2022, cơ cấu dự trữ ngoại hối của Nga đã được chuẩn bị sẵn sàng. Khoảng một nửa số tài sản dự trữ được nắm giữ dưới dạng chứng khoán và tiền mặt bằng các đồng tiền truyền thống như đô la Mỹ (USD), euro (EUR) và bảng Anh (GBP) - phần tài sản sau này bị đóng băng tại các ngân hàng phương Tây.

Nửa còn lại, nằm trong vàng và nhân dân tệ, hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của Moscow và không thể bị phương Tây tiếp cận. Sự phân bổ này chứng tỏ tầm nhìn xa trong việc đa dạng hóa rủi ro.

Alex Isakov, chuyên gia kinh tế tại Bloomberg Economics, đã tổng kết: “Việc tích lũy một khối lượng vàng lớn là biện pháp phòng ngừa hữu hiệu trước các cú sốc địa chính trị, và nó đã chứng minh được giá trị”.

Chiến lược này đồng thời phục vụ ba mục tiêu: giảm sự phụ thuộc vào các đồng tiền dự trữ do phương Tây kiểm soát, thúc đẩy thanh khoản nội tệ thông qua việc mua vàng trong nước bằng đồng rúp, và tạo ra nguồn cầu ổn định cho ngành công nghiệp khai thác vàng nội địa.

Giá vàng tăng vọt và sự hồi phục tài chính ngoạn mục

Khi xung đột bùng phát, gần 300 tỷ USD tài sản dự trữ của Nga bị đóng băng tại các ngân hàng phương Tây, đặc biệt là tại trung tâm thanh toán Euroclear ở Bỉ.

Tuy nhiên, trong khi những tài sản bằng tiền mặt và chứng khoán đó bị “đóng băng cứng”, không thể bán hay thế chấp, thì khối tài sản vàng vật chất nằm trong kho của Ngân hàng Trung ương Nga tại Moscow vẫn giữ nguyên tính thanh khoản và có thể được “sử dụng ngay lập tức” trong trường hợp khẩn cấp.

Yếu tố then chốt dẫn đến sự hồi phục ngoạn mục chính là đà tăng giá phi mã của vàng trên thị trường toàn cầu. Từ năm 2022 đến cuối năm 2025, giá vàng đã tăng hơn gấp đôi, đưa giá trị tổng dự trữ vàng của Nga lên mức kỷ lục 326,5 tỷ USD vào đầu năm 2026.

Tính riêng năm 2025, giá vàng tăng khoảng 65%, mức tăng mạnh nhất kể từ năm 1979. Lượng vàng vật chất dự trữ được giữ ổn định ở mức khoảng 2.329 tấn, nhưng sự bùng nổ về giá đã tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ 216 tỷ USD.

Theo đánh giá của Bloomberg, sự tăng giá này “phục hồi phần lớn năng lực tài chính đã mất của Nga”, ngay cả trong kịch bản họ không bao giờ lấy lại được những tài sản bị đóng băng ở nước ngoài.

Đến cuối năm 2025, tổng dự trữ quốc tế của Nga, bao gồm vàng, đạt khoảng 755-769 tỷ USD, trong đó vàng đóng góp tới 43,3% - tỷ trọng cao nhất trong nhiều thập kỷ, biến nó trở thành trụ cột chính của hệ thống dự trữ.

Sự hồi phục này càng có ý nghĩa khi đặt trong bối cảnh phản ứng leo thang của phương Tây. Gói trừng phạt thứ 19 của EU được thông qua vào tháng 10/2025 đã mở rộng đáng kể phạm vi, lần đầu tiên nhắm vào một công ty luật vì hỗ trợ Nga lách luật, đồng thời đưa vào danh sách đóng băng một công ty sản xuất vàng lớn của Nga. Tuy nhiên, những nỗ lực này vấp phải thực tế pháp lý phức tạp.

Việc sử dụng trực tiếp số tài sản 210 tỷ euro bị đóng băng để tái thiết Ukraine tiềm ẩn rủi ro pháp lý khổng lồ. Điều này được minh chứng khi Ngân hàng Trung ương Nga kiện Euroclear tại tòa án Moscow vào tháng 12/2025, đòi bồi thường hàng tỷ USD.

Cuối cùng, EU đã lựa chọn con đường an toàn hơn: đóng băng vô thời hạn tài sản Nga và huy động một khoản vay riêng 90 tỷ euro cho Ukraine.

Từ nhà sản xuất vàng số 1 đến công cụ thanh toán quốc tế

Sức mạnh tài chính từ vàng của Nga không chỉ nằm ở kho dự trữ. Nước này sở hữu một lợi thế tự nhiên vô cùng lớn: là nhà sản xuất vàng lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc.

Với sản lượng khai thác hàng năm khoảng 300-330 tấn, chính phủ Nga có thể tiếp cận một nguồn cung vàng mới ổn định mà không cần phải xâm phạm đến kho dự trữ chiến lược.

Việc Ngân hàng Trung ương mua vàng trực tiếp từ các mỏ trong nước bằng đồng rúp cũng là một công cụ hữu hiệu để bơm thanh khoản vào nền kinh tế nội địa.

Tuy nhiên, báo cáo của RAND Europe năm 2024 chỉ ra rằng ngành công nghiệp khai thác vàng của Nga đang đối mặt với thách thức. Sản lượng có dấu hiệu chững lại do thiếu hụt thiết bị và công nghệ chuyên dụng từ phương Tây bị cắt đứt bởi trừng phạt.

Để duy trì năng lực, Nga buộc phải tăng cường đầu tư ra nước ngoài, đặc biệt tại các quốc gia thuộc không gian hậu Xô Viết và châu Phi, đồng thời phụ thuộc nhiều hơn vào chuỗi cung ứng thay thế từ Trung Quốc.

Một khía cạnh quan trọng khác làm nên sức mạnh của vàng là khả năng sử dụng nó như một phương tiện thanh toán quốc tế thay thế. Tính dễ thay thế, dễ vận chuyển và được công nhận toàn cầu của vàng khiến nó trở thành công cụ lý tưởng để vượt qua hệ thống tài chính bị kiểm soát chặt chẽ.

Nhiều nguồn tin và điều tra độc lập, bao gồm từ Sayari và Trung tâm Nghiên cứu Phòng thủ Tiên tiến (C4ADS), đã ghi nhận Nga sử dụng vàng để thực hiện các giao dịch then chốt.

Điển hình là thương vụ với Iran, nơi Moscow được cho là đã chuyển ít nhất 1,8 tấn vàng, trị giá khoảng 104 triệu USD theo thời giá lúc đó, để thanh toán một phần cho 6.000 máy bay không người lái Shahed và thiết bị liên quan từ công ty Sahara Thunder. Các giao dịch vàng cũng được thực hiện thông qua các ngân hàng không bị trừng phạt tại Thổ Nhĩ Kỳ, nơi vàng được trao đổi lấy tiền mặt hoặc ngoại tệ khác.

Mặc dù phương Tây đã cố gắng ngăn chặn bằng cách hạn chế Nga tiếp cận thị trường vàng London, tính chất toàn cầu và “phi chính trị” của vàng khiến việc ngăn chặn hoàn toàn trở nên bất khả thi.

Bài học toàn cầu và xu hướng dịch chuyển dự trữ

Câu chuyện về vàng của Nga không chỉ là một nghiên cứu điển hình về quản lý rủi ro địa chính trị, mà còn là tác nhân thúc đẩy một xu hướng tài chính toàn cầu rộng lớn hơn. Khi các biện pháp trừng phạt tài chính hiện đại thể hiện giới hạn trước một quốc gia đã chuẩn bị sẵn sàng với “lá chắn vàng”, nhiều quốc gia khác cũng đang điều chỉnh chiến lược của mình.

Theo Hội đồng Vàng Thế giới WGC, năm 2025 chứng kiến làn sóng mua vàng mạnh mẽ chưa từng có từ các ngân hàng trung ương toàn cầu. Tổng mua ròng trong nửa đầu năm 2025 đã vượt 410 tấn, cao hơn 24% so với mức trung bình của 5 năm trước đó. Các quốc gia dẫn đầu xu hướng này bao gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều nền kinh tế mới nổi khác.

Động thái này phản ánh một nhu cầu cơ bản: đa dạng hóa dự trữ ngoại hối để giảm sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một đồng tiền fiat nào, đặc biệt trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phân cực.

Đối với bản thân nước Nga, “tấm đệm vàng” khổng lồ hiện tại đang được giữ như một công cụ chiến lược dài hạn.

Như nhận định của Oleg Kuzmin, Trưởng bộ phận Nghiên cứu tại Renaissance Capital, Ngân hàng Trung ương Nga hiện có đủ thanh khoản từ nhân dân tệ để xử lý các cú sốc tài chính ngắn hạn. Do đó, trừ khi một cuộc khủng hoảng lớn xảy ra, Moscow không có động cơ để bán vàng ồ ạt, nhất là khi các lựa chọn để tái đầu tư số tiền đó một cách hiệu quả dưới áp lực trừng phạt là rất hạn chế.

Trong tương lai, giá trị của lá chắn vàng sẽ tiếp tục biến động theo thị trường, nhưng bài học về sức mạnh của một tài sản dự trữ vật chất, có tính thanh khoản cao và độc lập với hệ thống chính trị phương Tây đã trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.

Vàng đã tái khẳng định vị thế của mình không chỉ như một công cụ phòng ngừa rủi ro, mà còn là một dạng “tiền tệ” tối hậu có khả năng duy trì chức năng ngay cả khi các kênh tài chính truyền thống bị đóng băng.

Xu hướng này dự báo một sự dịch chuyển dần dần trong trật tự tài chính toàn cầu, nơi các tài sản truyền thống như vàng sẽ song hành cùng các đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương trong việc định hình chủ quyền tài chính của các quốc gia.