Nhìn lại toàn bộ mối quan hệ giữa Mỹ và Israel dưới góc độ quyền lực, luật pháp và rủi ro tài chính

Từ một câu nói ở Thượng viện Mỹ năm 1986 đến các gói vũ khí khẩn cấp hàng tỷ USD và biểu tình phản chiến ngay tại Tel Aviv, quan hệ Mỹ, Israel đang bị soi lại ở cấp độ sâu chưa từng có. Đây không chỉ là câu chuyện ngoại giao, mà còn là bài toán quyền lực, pháp lý và rủi ro thị trường.

Có những mối quan hệ đồng minh được duy trì bằng hiệp ước, thương mại và cân bằng quyền lực. Nhưng cũng có những mối quan hệ tồn tại quá lâu đến mức ngôn ngữ bảo vệ nó gần như trở thành điều không thể chất vấn. Quan hệ giữa Mỹ và Israel đang bị kéo trở lại đúng tâm điểm ấy, nhất là khi hàng loạt dữ kiện mới, từ viện trợ quân sự, chiến sự với Iran, phản ứng trong nội bộ Israel cho tới tranh luận pháp lý quốc tế, cùng dồn vào một thời điểm. Điều đang diễn ra không còn là một cuộc tranh luận bên lề, mà nó đã trở thành một cuộc kiểm kê quyền lực, nơi người ta buộc phải hỏi ai quyết định, ai chi tiền, ai chịu hệ quả và vì sao cấu trúc này bền đến vậy.

Nếu cần chọn một điểm mở đầu tượng trưng cho toàn bộ cấu trúc ấy, thì đó là phát biểu ngày 5/6/1986 trên sàn Thượng viện Mỹ, khi Joe Biden nói rằng nếu không có Israel thì nước Mỹ cũng sẽ phải tạo ra một Israel để bảo vệ lợi ích của mình trong khu vực. Trong cùng mạch phát biểu, ông gọi đây là “khoản đầu tư 3 tỷ USD tốt nhất” mà Washington thực hiện. Điều đáng nói không chỉ nằm ở câu nói ấy, mà ở việc tinh thần của nó sống dai suốt nhiều thập niên sau đó, từ diễn đàn Quốc hội, hội nghị vận động hành lang cho tới ngôn ngữ chính thức của Nhà Trắng. Một câu nói chính trị, khi được lặp đủ lâu, sẽ không còn chỉ là quan điểm cá nhân, mà nó đã trở thành một công thức tư duy.

Nhìn rộng hơn, mô hình đó không hề bắt đầu từ thập niên 1980. Tổng thống Harry Truman công nhận Israel chỉ ít phút sau tuyên bố lập quốc; John F. Kennedy là một trong những người đầu tiên gọi đây là “mối quan hệ đặc biệt” và mở rộng đáng kể dòng chảy vũ khí Mỹ tới Israel; Ronald Reagan coi một Israel mạnh là điều thiết yếu cho hòa bình ổn định trong khu vực; Barack Obama gọi cam kết với Israel là không thể lay chuyển; Donald Trump thì đưa ra ngôn ngữ còn trực diện hơn, khi khẳng định Israel sẽ không còn bị đối xử như công dân hạng hai.

Từ ngữ thay đổi theo từng đời tổng thống, nhưng cấu trúc thì hầu như không đổi. Chính vì thế, câu hỏi cốt lõi lúc này không còn là ai đang ở Nhà Trắng, mà là vì sao trục chính sách ấy gần như miễn nhiễm với phản biện.

Ở trung tâm của cuộc tranh luận này là câu hỏi về ảnh hưởng chính trị của các nhóm vận động hành lang thân Israel tại Washington. Từ nhiều năm nay, giới học thuật và báo chí Mỹ đã nhiều lần quay lại với nhận định rằng đây không đơn thuần là quan hệ đồng minh thông thường, mà là một cấu trúc có sức chi phối mạnh tới cách Quốc hội, chính quyền và truyền thông xử lý hồ sơ Trung Đông.

Năm 2006, nghiên cứu “The Israel Lobby” của John Mearsheimer và Stephen Walt đã làm bùng lên tranh luận lớn khi cho rằng ủng hộ của Mỹ dành cho Israel không thể được giải thích đầy đủ chỉ bằng lợi ích chiến lược hay lập luận đạo đức. Phản ứng gay gắt xuất hiện gần như ngay lập tức, từ giới học thuật, các tổ chức vận động cho tới truyền thông đại chúng. Nhưng chính phản ứng đó lại cho thấy mức độ nhạy cảm rất cao của chủ đề này trong không gian chính trị Mỹ.

Sự nhạy cảm ấy không dừng lại ở cấp độ học thuật, khi trong kỷ nguyên nền tảng số, tranh luận về Israel và Palestine còn mở rộng sang câu hỏi ai được quyền nói, ai bị giảm hiển thị, và đâu là ranh giới giữa kiểm duyệt nội dung cực đoan với bóp nghẹt phát ngôn chính trị hợp pháp.

Báo cáo cuối năm 2023 của Human Rights Watch kết luận Meta có tình trạng kiểm duyệt mang tính hệ thống đối với nội dung ủng hộ Palestine trên Instagram và Facebook. Theo tổ chức này, trong hơn 1.050 trường hợp được rà soát, gần như toàn bộ là nội dung hòa bình nhưng vẫn bị gỡ bỏ hoặc bị hạn chế hiển thị không tương xứng. Dù Meta có giải trình riêng về cơ chế kiểm duyệt trong bối cảnh xung đột, kết luận quan trọng ở đây vẫn là chiến tranh hiện đại không chỉ diễn ra bằng tên lửa và ngân sách quốc phòng. Nó còn diễn ra bằng thuật toán, khả năng hiển thị và quyền kiểm soát khung thảo luận.

Nếu cần một thước đo bằng tiền tệ để nhìn sức nặng của ảnh hưởng chính trị, chu kỳ bầu cử 2024 cho thấy bức tranh rất rõ. AIPAC PAC công bố đã hỗ trợ hơn 53 triệu USD trực tiếp cho 361 ứng viên thân Israel thuộc cả hai đảng. Dữ liệu của OpenSecrets cho thấy riêng chu kỳ 2024, AIPAC ghi nhận hơn 51,8 triệu USD đóng góp và khoảng 37,86 triệu USD chi độc lập từ các cấu trúc liên quan. Nếu tính rộng hơn cả mạng lưới nhóm thân Israel, nhiều thống kê độc lập cho rằng tổng chi đã vượt 100 triệu USD. Trong bối cảnh đó, thất bại của các gương mặt như Jamaal Bowman hay Cori Bush không còn được nhìn như các sự kiện tách rời, mà như tín hiệu răn đe chính trị có tác dụng rất mạnh lên phần còn lại của Quốc hội. Không cần lời cảnh báo công khai, kết quả bầu cử tự thân đã đủ để định hình hành vi.

Nhưng điều khiến chủ đề này bùng lên dữ dội trở lại không chỉ là dòng tiền chính trị, mà là chuỗi chiến tranh đã nối từ Iraq sang Iran. Năm 1996, tài liệu chiến lược “A Clean Break” từng nêu việc loại bỏ Saddam Hussein như một mục tiêu chiến lược quan trọng với Israel. Nhiều năm sau, khi Mỹ tiến vào Iraq, kết cục để lại là một hồ sơ chiến tranh cực kỳ đắt đỏ và gây tranh cãi sâu sắc. Theo Brown Costs of War, cuộc chiến Iraq và Syria kéo theo chi phí ngân sách tính theo nghĩa rộng ở mức hàng nghìn tỷ USD, trong khi tổn thất nhân mạng kéo dài nhiều năm và vượt xa các ước tính ban đầu.

Điều cay đắng là hệ quả địa chiến lược của sự sụp đổ Iraq lại thường được đánh giá là mở rộng thêm không gian ảnh hưởng cho Iran, tức chính đối thủ mà Washington và Tel Aviv cùng muốn kiềm chế. Điều này khiến lập luận “chiến tranh để ổn định khu vực” ngày càng khó đứng vững nếu nhìn từ kết quả thực tế.

Từ Iraq, tranh luận lập tức nối sang Iran, nơi căng thẳng đã leo thang mạnh từ cuối tháng 2/2026 và kéo Washington sâu hơn vào xung đột. Associated Press cho thấy trong tháng 3/2026, nhiều nghị sĩ Mỹ đã chất vấn gay gắt chính quyền vì cách nước này bước vào chiến tranh mà không có đồng thuận rõ ràng từ Quốc hội. Cùng lúc, Bộ Ngoại giao Mỹ tiếp tục sử dụng quyền khẩn cấp để đẩy nhanh chuyển giao vũ khí cho Israel. Ngày 1/3/2025, Ngoại trưởng Marco Rubio thông báo dùng quyền khẩn cấp để thúc đẩy khoảng 4 tỷ USD hỗ trợ quân sự. Đến đầu tháng 3/2026, Washington tiếp tục bỏ qua quy trình rà soát thông thường để phê duyệt thương vụ liên quan hơn 20.000 quả bom, trị giá khoảng 650 đến 660 triệu USD, trong bối cảnh chiến sự với Iran đang mở rộng.

Khi những con số ấy xuất hiện liên tiếp, khái niệm “hỗ trợ an ninh” không còn là câu chữ ngoại giao thuần túy. Nó trở thành một chuỗi chi phí chiến tranh có tác động trực tiếp tới kỳ vọng địa chính trị và định giá tài sản rủi ro.

Đằng sau những quyết định đó là một nền tài chính quân sự đã được thể chế hóa rất sâu. Báo cáo CRS cập nhật tháng 5/2025 cho biết Mỹ đã cung cấp cho Israel 174 tỷ USD viện trợ song phương và tài trợ phòng thủ tên lửa, tính theo giá hiện hành.

Còn theo Council on Foreign Relations, nếu quy đổi theo lạm phát, tổng hỗ trợ kinh tế và quân sự đã vượt 300 tỷ USD. Hiện nay, gần như toàn bộ hỗ trợ song phương thường niên tập trung vào quân sự, xoay quanh khung cam kết 3,8 tỷ USD mỗi năm tới năm 2028.

Điều đó có nghĩa đây không còn là quan hệ hỗ trợ theo tình thế hay theo một cuộc chiến đơn lẻ. Nó là một kiến trúc chiến lược, ngân sách và công nghiệp quốc phòng kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ, nhiều cuộc chiến và nhiều lớp lợi ích.

Cùng lúc đó, nền tảng pháp lý của cuộc tranh luận quốc tế cũng đang thay đổi. Ý kiến tư vấn ngày 19/7/2024 của Tòa Công lý Quốc tế kết luận sự hiện diện tiếp diễn của Israel tại các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng là bất hợp pháp, đồng thời nhấn mạnh rằng các hành vi sáp nhập, kiểm soát thường trực và cản trở quyền tự quyết của người Palestine vi phạm các nguyên tắc nền tảng của luật pháp quốc tế. Đây là chi tiết rất quan trọng, bởi nó khiến khẩu hiệu quen thuộc “Israel có quyền tự vệ” không còn có thể được lặp lại như một câu khép tranh luận đơn giản.

Trong cách nhìn của nhiều học giả luật quốc tế, khi cốt lõi vấn đề là một cấu trúc chiếm đóng kéo dài, tranh luận pháp lý không thể bị giản lược về mô hình xung đột thông thường giữa hai chủ thể hoàn toàn ngang hàng. Nói ngắn gọn, đây không chỉ là tranh chấp quan điểm. Đây là va chạm trực diện giữa ngôn ngữ chính trị và ngôn ngữ pháp lý.

Điều gây chú ý hơn nữa là sự phản kháng không còn chỉ đến từ bên ngoài Israel. Trong tháng 3/2026, Quảng trường Habima ở Tel Aviv đã trở thành một trong những điểm tụ tập phản chiến đáng chú ý nhất. Hình ảnh bàn tay sơn đỏ, ảnh trẻ em và nến trong đêm đã lan rộng trên truyền thông quốc tế và truyền thông Israel. Ban đầu là các cuộc tụ tập nhỏ, nhưng tới cuối tháng đã hình thành các đợt biểu tình lớn hơn tại Tel Aviv, Haifa, Jerusalem và Beer Sheva. Times of Israel ghi nhận cảnh sát đã bắt giữ hơn 20 người trong làn sóng biểu tình ngày 28/3/2026. Chi tiết này rất đáng lưu ý, bởi nó cho thấy xã hội Israel không hề đồng nhất một cách tuyệt đối như cách nó thường được mô tả trong diễn ngôn chính trị tại Washington.

Ngay trong lòng Israel, câu hỏi chiến tranh để làm gì, kéo dài bao lâu và ai phải trả giá đã bắt đầu trở nên ngày càng khó né tránh.

Trong khi đó, tại Mỹ, những vết nứt nhỏ nhưng đáng chú ý cũng bắt đầu xuất hiện ở chính những người có thể bị điều ra chiến trường. HuffPost dẫn lời các quân nhân dự bị và nguồn liên quan cho biết ngày càng nhiều binh sĩ bày tỏ rằng họ không muốn chết vì Israel và không muốn trở thành quân cờ chính trị. Tổ chức Center on Conscience and War cho biết họ thường chỉ nhận khoảng 50 đến 80 lượt hỏi về quy chế phản đối chiến tranh vì lương tâm mỗi năm, nhưng riêng tháng 3/2026 số lượng đã tăng tới 1.000 phần trăm.

Dù đây không phải thống kê chính thức của Lầu Năm Góc, nó vẫn là một chỉ dấu xã hội rất đáng chú ý. Bởi khi tâm lý hoài nghi bắt đầu xuất hiện từ trong hàng ngũ quân nhân, chi phí chính trị của chiến tranh đã bước sang một giai đoạn khác. Nó không còn chỉ nằm trong các bài nghiên cứu hay phòng họp quốc hội, mà nó đã chạm vào tầng tâm lý người cầm súng.

Với nhà đầu tư, toàn bộ câu chuyện này đặc biệt quan trọng vì nó không dừng ở chính trị. Mỗi gói vũ khí mới đều làm tăng xác suất chiến sự kéo dài. Mỗi đợt căng thẳng Mỹ, Israel, Iran đều buộc thị trường định giá lại dầu thô, khí đốt, vàng, USD và kỳ vọng lãi suất. Mỗi lần nguy cơ phong tỏa hoặc gián đoạn quanh eo Hormuz tăng lên, phần bù rủi ro địa chính trị lại phình ra trong giá tài sản.

Điều đó có nghĩa quan hệ Mỹ, Israel lúc này không còn là chủ đề chỉ dành cho chuyên gia Trung Đông. Nó là biến số thực chiến đối với nhà đầu tư ngoại hối, hàng hóa và cả những người chỉ đang cố hiểu vì sao thị trường toàn cầu ngày càng phản ứng mạnh với chiến sự.

Điểm mấu chốt của giai đoạn hiện nay là quan hệ Mỹ, Israel không còn được nhìn chỉ bằng câu hỏi Washington có đứng về phía Tel Aviv hay không. Câu hỏi lớn hơn là cái giá của sự ủng hộ đó đang được trả bằng cách nào, dưới khung pháp lý nào, bằng nguồn lực nào và trong bao lâu nữa.

Khi dữ liệu viện trợ đã lên tới 174 tỷ USD, khi các thương vụ bom đạn được đẩy đi bằng quyền khẩn cấp, khi ICJ đã đưa ra ý kiến tư vấn có sức nặng đặc biệt, khi trong lòng Israel đã xuất hiện phản chiến và khi ngay cả binh sĩ Mỹ cũng bắt đầu bộc lộ bất an, thì cuộc tranh luận này đã bước sang một cấp độ mới. Nó không còn là tranh luận bên lề về đạo đức hay ngoại giao. Nó là câu hỏi lớn về quyền lực, trách nhiệm và rủi ro hệ thống.

Và với thị trường, đó là chi tiết không thể xem nhẹ. Bởi trong những giai đoạn thế giới bị định giá lại bởi chiến tranh, điều xuất hiện sớm nhất thường không phải là câu trả lời. Thứ xuất hiện trước luôn là biến động. Còn khi biến động đã xuất hiện, mọi khẩu hiệu chính trị rồi cũng sẽ bị ép phải trả lời bằng những con số.